Edwin Isaac Mbiliewi Mtei, aliyefariki dunia akiwa na umri wa miaka 94 katika shamba lake jijini Arusha, alikuwa miongoni mwa watumishi wa umma waliotukuka zaidi katika historia ya Tanzania, na mmoja wa wabunifu wakuu wa misingi ya mfumo wa kifedha wa Taifa letu.
Amefariki usiku wa kuamkia leo Jumanne, Januari 20, 2026.
Safari yake ya kipekee kuanzia maisha ya chini kabisa ya kijamii huko Marangu, mkoani Kilimanjaro, hadi kufikia ngazi za juu kabisa za uongozi wa Serikali, ilikuwa kielelezo hai cha fursa na mabadiliko makubwa yaliyoletwa na zama za uhuru wa Tanzania.
Alizaliwa katika mazingira duni Jumanne ya Julai 12, 1932, huko Marangu, Moshi. Mtei alilelewa na mama yake mzazi, mzazi mmoja, katika kibanda cha nyasi chenye umbo la mviringo.
Maisha hayo ya awali hayakumzuia kuonesha dalili za kipaji cha pekee na uthubutu wa fikra.
Baada ya kusoma Shule ya Msingi ya Misheni (bush school) katika Kanisa la Kilutheri la Ngaruma na kuchunga mbuzi baada ya masomo, kijana Edwin alidhihirisha uwezo mkubwa wa kitaaluma.
Safari yake ya elimu ilimpeleka Old Moshi Middle School, kisha Shule ya Sekondari ya Tabora, baadaye Chuo Kikuu cha Makerere ambako mwaka 1957 alihitimu Shahada ya Kwanza ya Sanaa (BA) katika Sayansi ya Siasa, Historia na Jiografia, akipata ufaulu wa daraja la kwanza (first-class honours).
Kupanda kwa Mtei katika utumishi wa umma wa Tanzania kulikuwa kwa kasi isiyo ya kawaida. Baada ya kufanya kazi kwa muda mfupi katika Kampuni ya Tumbaku ya Afrika Mashariki, alijiunga na utumishi wa umma mwaka 1959.
Mwaka 1964, akiwa na umri wa miaka 32 tu, aliteuliwa kuwa Katibu Mkuu wa Hazina. Hata hivyo, alama yake kubwa na ya kudumu zaidi katika historia ya Taifa ni uteuzi wake wa mwaka 1966 kuwa Gavana wa kwanza wa Benki Kuu ya Tanzania (BoT), wadhifa alioutumikia hadi mwaka 1974.
Katika nafasi hiyo nyeti, aliongoza kwa umakini mkubwa uanzishwaji wa mfumo wa benki kuu ya Tanzania, akasimamia kuanzishwa kwa sarafu ya Taifa, na kulinda kwa busara akiba ya fedha za kigeni katika kipindi muhimu cha awali baada ya Uhuru.
Akiwa mtu wa misimamo thabiti na ujasiri wa kiakili, Mtei hakuwahi kuogopa kusema ukweli mbele ya mamlaka. Umahiri wake wa kitaaluma na uwazi wake katika masuala ya sera za kiuchumi mara kadhaa ulimweka katika mvutano na mitazamo ya kisiasa iliyokuwa ikitawala wakati huo.
Kuanzia mwaka 1974 hadi 1977, alihudumu kama Katibu Mkuu wa Jumuiya ya Afrika Mashariki katika kipindi kilichojaa misukosuko mikubwa ya ushirikiano wa kikanda.
Mwaka 1977 aliteuliwa kuwa Waziri wa Fedha na Mipango, ambako alitetea sera za kiuchumi zenye uhalisia na mantiki ya kiuchumi.
Hata hivyo, msimamo wake usiotetereka juu ya usimamizi makini wa fedha za umma ulimpelekea kujiuzulu mwaka 1979 kufuatia tofauti za kimsingi kuhusu masharti ya Mfuko wa Fedha wa Kimataifa (IMF) na mwelekeo wa mageuzi ya kiuchumi.
Badala ya kujitenga na maisha ya umma, Mtei alijipaisha kwa kuwa mkulima mahiri wa kahawa katika shamba la Ogaden Estate, Arusha, huku akiendelea kulitumikia Taifa kwa njia mbalimbali.
Kati ya mwaka 1982 na 1986, aliwakilisha nchi za Afrika zinazozungumza Kiingereza kama Mkurugenzi Mtendaji katika Bodi ya Shirika la Fedha la Kimataifa (IMF) jijini Washington, ambako utaalamu wake katika masuala ya fedha za kimataifa ulitambuliwa na kuheshimiwa sana.
Katika kipindi hicho, alitekeleza jukumu muhimu katika kuwezesha Tanzania kukubali rasmi programu za marekebisho ya kimuundo (structural adjustment programmes) mwaka 1986.
Mbali na mchango wake mkubwa katika uchumi, Mtei alikuwa mhimili muhimu katika safari ya mageuzi ya kidemokrasia ya Tanzania.
Mwaka 1992, alianzisha Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema), na kuwa mwenyekiti wa kwanza wa chama ambacho baadaye kilijitokeza kuwa chama kikuu cha upinzani nchini. Januari 21, 1993, Mzee Mtei alikabidhiwa cheti cha usajili wa chama hicho.
Dhamira yake ya dhati ya kutetea demokrasia ya vyama vingi, utawala bora na uwajibikaji wa viongozi iliendelea kuwa imara katika maisha yake yote, hata aliposhuhudia matumaini makubwa pamoja na changamoto na misukosuko ya maendeleo ya kisiasa ya Tanzania.
Katika taaluma yake ndefu na yenye heshima kubwa, Mtei alihudumu katika nyadhifa mbalimbali: Mwenyekiti wa Chama cha Wakulima wa Kahawa Tanganyika, Mwenyekiti wa Taasisi ya Utafiti wa Kahawa Tanzania, na Mwenyekiti wa tume kadhaa za rais, zikiwemo zile za kodi na mageuzi ya sekta ya benki.
Wasifu wake binafsi aliouchapisha mwaka 2009, “From Goatherd to Governor: The Autobiography of Edwin Mtei”, ulitoa mwanga wa kipekee kuhusu historia ya Tanzania baada ya uhuru, na unabaki kuwa rejea muhimu kwa yeyote anayetaka kuelewa kwa kina mageuzi ya kiuchumi na kisiasa ya Taifa.
Edwin Mtei alifiwa na mke wake mpendwa, Johara, Agosti 2021. Ameacha watoto na wajukuu, ambao amewaachia urithi wa uadilifu, ujasiri wa kiakili na uzalendo usiotikisika.
Kazi yake ya maisha kuanzia kuendesha Benki Kuu ya Tanzania hadi kuimarisha taasisi za kidemokrasia itaendelea kuathiri na kuunda mustakabali wa Tanzania kwa vizazi vingi vijavyo.
Akiwa na akili angavu, mtetezi jasiri wa masilahi ya umma, na mtumishi mwaminifu wa Taifa, Edwin Mtei aliwakilisha kikamilifu ubora wa kizazi cha waanzilishi wa Tanzania, bila kusita kukosoa kwa kujenga sera alizoona zinaweza kulidhuru Taifa alilolipenda kwa dhati.
Kifo chake kilichotokea Januari 20, 2026 kinaashiria mwisho wa zama fulani muhimu katika historia ya nchi, lakini mchango wake katika ujenzi wa taasisi za Taifa na mfano wake wa utumishi wa umma wenye misingi na maadili, utaendelea kusimama kama alama ya kudumu ya maisha yaliyoishiwa kwa heshima, ujasiri na manufaa makubwa kwa Taifa.
Pumzika kwa amani Mzee Mtei. Urithi wako utaendelea kuishi.
