UMOJA WA MATAIFA, Januari 30 (IPS) – Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres alikufa pale alipoliambia Baraza la Usalama wiki iliyopita kwamba utawala wa sheria duniani kote unabadilishwa na sheria ya msituni.”
Gazeti la New York Times la Januari 28 lilinukuu utafiti wa hivi majuzi unaoonyesha vita vya miaka minne kati ya Urusi na Ukraine vimesababisha zaidi ya “milioni mbili kuuawa, kujeruhiwa au kutoweka.” Utafiti uliochapishwa wiki iliyopita na Kituo cha Mafunzo ya Kimkakati na Kimataifa huko Washington, unasema karibu wanajeshi milioni 1.2 wa Urusi na karibu wanajeshi 600,000 wa Ukraine wameuawa, kujeruhiwa au kupotea.
Katika vita vya Gaza, zaidi ya Wapalestina 70,000, wengi wao wakiwa raia, wakiwemo wanawake na watoto, wameuawa tangu Oktoba 7, 2023, huku takwimu zikifikia zaidi ya 73,600 mapema Januari 2026, kulingana na ripoti mbalimbali kutoka Wizara ya Afya ya Gaza na mashirika ya haki za binadamu.
Mauaji haya pia yamesababisha mashtaka ya uhalifu wa kivita, mauaji ya halaiki na ukiukaji wa katiba ya Umoja wa Mataifa, kama vile uvamizi wa Marekani dhidi ya Venezuela na vitisho vya kuiteka Greenland.
Guterres alisema katika zama zilizojaa mipango, Baraza la Usalama linasimama peke yake katika mamlaka iliyopewa na Mkataba kuchukua hatua kwa niaba ya Nchi Wanachama 193 kuhusu masuala ya amani na usalama. Baraza la Usalama pekee ndilo linalopitisha maamuzi yanayowabana wote.
Hakuna chombo kingine au muungano wa dharura unaoweza kuhitaji kisheria Nchi Wanachama zote kuzingatia maamuzi kuhusu amani na usalama. Baraza la Usalama pekee ndilo linaloweza kuidhinisha matumizi ya nguvu chini ya sheria ya kimataifa, kama ilivyoainishwa katika Mkataba. Wajibu wake ni umoja. Wajibu wake ni wa ulimwengu wote, alitangaza Guterres.
Dk Ramzy Baroud, Mhariri wa Palestine Chronicle na Mhariri Mtendaji wa zamani wa Shirika la Middle East Eye lenye makao yake makuu London, aliiambia IPS kuwa kauli ya Katibu Mkuu imepitwa na wakati.
Mara nyingi, alisema, maafisa wa Umoja wa Mataifa wanatumia lugha ya tahadhari na ya dharau wanapoelezea ukiukwaji mkubwa wa sheria za kimataifa-hasa wakati wanaohusika ni wenye kura ya turufu ya Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, mataifa ambayo yamejiapiza kushikilia Mkataba wa Umoja wa Mataifa na dhamira kuu ya mfumo wa kimataifa.
Kwa bahati mbaya, Umoja wa Mataifa wenyewe umekuwa kielelezo cha utaratibu wa dunia unaobadilika kwa kasi-ambapo wale walio na nguvu nyingi za kijeshi huketi juu ya uongozi, wakitumia vibaya utawala wao huku wakiweka wazi taasisi zinazokusudiwa kuwazuia, alidokeza.
“Lazima tuwe waaminifu kwetu na tukubali kwamba mgogoro huu haukuanza na kuongezeka kwa matumizi mabaya ya sheria ya kimabavu na utawala wa Trump, wala haukomei tu kwa Israel kutoijali jumuiya ya kimataifa wakati wa mauaji ya kimbari ya miaka miwili huko Gaza.”
Tatizo ni la kimuundo. Inatokana na jinsi mataifa ya Magharibi yamebainisha kwa muda mrefu—na kutumia— mianya ndani ya mfumo wa sheria wa kimataifa, kwa kuchagua silaha za sheria za kimataifa kuwaadhibu wapinzani huku zikiwakinga washirika na kuendeleza ajenda zao za kimkakati, alitangaza.
Akijibu swali katika mkutano wa waandishi wa habari wa kila mwaka mnamo Januari 29, Guterres aliwaambia waandishi wa habari ni dhahiri kwamba wanachama wa Baraza la Usalama wenyewe wanakiuka sheria za kimataifa – na haifanyi maisha rahisi kwa UN katika juhudi zake.
Kwa bahati mbaya, alisema, kuna jambo moja ambalo tunakosa. “Ni nguvu. Ni nguvu ambayo wengine wanayo hatimaye, kulazimisha nchi na kulazimisha viongozi kutii sheria za kimataifa. Lakini bila kuwa na mamlaka, tuna dhamira, na tutafanya kila linalowezekana kwa ushawishi wetu, na ofisi zetu nzuri, na kujenga ushirikiano kujaribu kuweka mazingira kwa baadhi ya majanga haya ya kutisha tunayoshuhudia. Na kutoka kwa Gaza hadi Sudan inaweza kuwa kila kitu ambacho kitakuwa kinafanyika huko Gaza, bila kutaja kile ambacho sisi wenyewe kinatokea huko Sudan. misiba ikome”.
Dk Jim Jennings, Rais wa Conscience International, aliiambia IPS kuwa hali ya kibinadamu duniani iliyoelezwa na Katibu Mkuu ni mbaya lakini ni ya kweli. Mgogoro wa hali ya hewa, majanga ya asili, migogoro mingi inayoendelea na inayoongezeka, na athari za teknolojia mpya, yote yanaongeza kuyumba kwa uchumi wa kimataifa na kuathiri kila mtu duniani.
Wakati Rais Trump akiendelea kushambulia nchi na kutikisa hatua ya dunia na ndoto yake ya vijana ya upanuzi wa eneo la Marekani, marekebisho makubwa ya uwiano wa nguvu duniani kati ya China, Marekani, Ulaya na mataifa ya BRICS yanaendelea, alibainisha.
Kupokonya misaada ya uhai kutoka kwa nchi maskini zaidi duniani ili kufaidisha zile ambazo tayari ni tajiri, kama vile sera zake zinavyohakikisha, ni kichocheo cha mateso na jeuri zaidi duniani.
“Kwa wazi moja ya sababu za wazi na zenye madhara kwa hali mbaya ya sasa duniani kote ni kupunguzwa kwa fedha kwa mashirika ya Umoja wa Mataifa na Marekani, ambayo kijadi imelipa asilimia kubwa ya gharama zao”.
Pamoja na kupunguzwa zaidi kwa usaidizi mkubwa wa Idara ya Jimbo-USAID kwa watu wenye mahitaji muhimu karibu kila nchi ulimwenguni, Utawala wa Trump tayari umetishia kufanya seti ngumu ya matatizo kuwa ngumu kudhibitiwa.
Nini kifanyike? Watu na serikali kila mahali lazima zisimame, ziseme wazi, na kuchukua hatua dhidi ya nguvu kubwa ambazo sasa zimepangwa dhidi ya baadhi ya watu walio hatarini zaidi ulimwenguni. Jinsi ya kufanya hivyo haijawahi kuwa rahisi, Dk Jennings alisema.
Kwa maneno rahisi zaidi, Katibu Mkuu Guterres alikuwa akionyesha tu ukweli wa dhahiri wa hali halisi ya kimataifa na kuomba hitaji muhimu ambalo mashirika ya Umoja wa Mataifa yanapata kuungwa mkono ikiwa dhamira yao haitashindwa. Jibu ni moja kwa moja- ufadhili wa kibinafsi zaidi.
Kwa nini tusinyanyue kiwango cha michango yetu ya watu binafsi, mashirika, na taasisi kwa Mashirika ya Umoja wa Mataifa na mashirika mengine ya misaada huku tukiendelea kutetea uungwaji mkono wa serikali kwa mashirika yasiyoweza kubadilishwa ya Umoja wa Mataifa?, aliuliza.
Dk Palitha Kohona, Mkuu wa zamani wa Sehemu ya Mkataba wa Umoja wa Mataifa, aliiambia IPS mahusiano ya kimataifa, kwa muda mrefu sana, yalikuwa yanategemea matakwa ya mataifa yenye nguvu na himaya. Uwezo ulikuwa sahihi na migogoro ilitatuliwa kwa kutumia nguvu. Ardhi iliyokaliwa kwa karne nyingi iliunganishwa na milki na wakazi wa asili walinyang’anywa au hata kuangamizwa.
Kutoka kwa mwanzo huo uliovunjika, ulimwengu wenye utaratibu unaotawaliwa na sheria zilizokubaliwa ulianza kujitokeza polepole ingawa sheria nyingi ziliwekwa na wenye nguvu.
Maelfu ya mikataba ilihitimishwa, sheria za kimila ziliheshimiwa na muundo wa kimahakama usio na msingi ulianza kuanzishwa. Ulimwengu ulifurahia kuanzishwa kwa Umoja wa Mataifa.
Ingawa hakukuwa na mifumo ifaayo ya utekelezaji na kwa kiasi kikubwa kunategemea kufuata kwa hiari kwa manufaa ya pande zote mbili, utaratibu wa kimataifa unaozingatia sheria ulianza kujitokeza.
“Wengi, ikiwa ni pamoja na mwandishi wa sasa waliandika kwa shauku juu ya uimarishaji wa sheria zinazozingatia utaratibu wa kimataifa. Vurugu ambazo zilikuwa za kawaida katika utatuzi wa migogoro ya kimataifa kabla ya Vita vya Pili vya Ulimwengu zilionekana kuwa sehemu za mbali za dunia.”
Lakini kama ndoto ya kupendeza inayovunjwa katikati ya usingizi, alisema, Marekani imevuruga kwa ukali udanganyifu wa utaratibu mpya wa kimataifa wa kanuni za kimataifa ambao hapo awali ilikuwa bingwa. Sheria za biashara, zilizokuzwa kwa uchungu sana, zimekataliwa. Makubaliano ya pande zote yameibuka tena, alisema.
“Sasa ingeonekana kuwa wenye nguvu wangeamua sheria, kwa kuzingatia maslahi binafsi. Sheria zinazohusiana na uhuru, uadilifu wa eneo na haki za watu sasa zingeonekana kutegemea matakwa ya wenye nguvu. Wanyonge watatoa hitimisho lao wenyewe. Pata uwezo wa kushambulia ambao ungemfanya mchokozi kufikiria mara mbili”.
“Isipokuwa nchi zenye nguvu za kati na zisizo na uwezo zitaungana na kuazimia kudumisha utawala wa sheria wa kimataifa, tunaweza kuwa tunaingia katika enzi ya kutokuwa na uhakika katika uhusiano wa kimataifa”, alitangaza Dk Kohona, Mwakilishi wa Kudumu wa zamani wa Sri Lanka katika Umoja wa Mataifa na Balozi wa China.
Dk Baroud pia alisema kwamba uvamizi wa Marekani na Uingereza wa mwaka 2003 nchini Iraq ni mfano wa vitabu vya kiada, lakini mtindo huo huo umejirudia katika Libya, Syria, na katika sehemu kubwa za Mashariki ya Kati na kwingineko. Katika kila hali, sheria ya kimataifa ama ilibadilishwa, kupuuzwa, au kuhalalishwa tena ili kushughulikia mamlaka badala ya kanuni.
Mauaji ya kimbari ya Israel huko Gaza, vita vya Ukraine, na ukatili unaoendelea nchini Sudan na kwingineko si upotoshaji. Zinawakilisha kilele cha miongo kadhaa ya mmomonyoko wa ardhi, utekelezaji wa kuchagua, na uharibifu wa utaratibu wa utaratibu wa kisheria wa kimataifa.
Ingawa ninakubali—na hata kuunga mkono—maoni ya Waziri Mkuu wa Kanada Mark Carney katika Kongamano la Kiuchumi la Dunia huko Davos, ambapo alionyesha ukosoaji wa mienendo mipya ya nguvu ambayo imesababisha mfumo wa kisiasa wa kimataifa kuzidi kutoweka, mtu hawezi kujizuia kuuliza kwa nini yeye au viongozi wengine wa Magharibi hawako tayari kukabiliana na jukumu la kihistoria la serikali zao wenyewe katika kuunda ukweli huu wa kihistoria.
Bila hesabu kama hizo, wito wa kutetea hatari ya sheria za kimataifa kuonekana kama ahadi zisizo na kanuni na zaidi kama hasira ya kuchagua katika mfumo ambao umeondolewa uaminifu kwa muda mrefu.
Mataifa ya Ulaya ambayo yanamkosoa Trump hayajapaza sauti zao kwa nguvu na nguvu sawa dhidi ya Netanyahu kwa kufanya mambo mabaya zaidi kuliko chochote ambacho Trump amefanya au kutishia kufanya.
Hili pia linaleta swali sawa kuhusu maoni ya hivi punde ya Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa. Anapaswa kutoa maelezo mahususi zaidi kuliko kukashifu kwa ujumla kuporomoka kwa maadili ya kimataifa.
“Zaidi, tunatarajia ramani ya barabara ambayo itatuongoza katika mchakato wa kuanzisha upya aina fulani ya mfumo wa kimataifa wenye akili timamu katika kukabiliana na kuongezeka kwa ubabe, udikteta, na uhalifu kote,” alisema Dk Baroud.
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260130085912) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
