MANDERA, Kenya, Februari 10 (IPS) – Kila asubuhi kabla ya jua kuchomoza, Amina Adan mwenye umri wa miaka 10 anaondoka shuleni na kuelekea kwenye sufuria ya maji inayopungua nje kidogo ya Rhamu, Kaunti ya Mandera. Kufikia wakati wanafunzi wenzake wangekuwa wanafungua vitabu vya mazoezi, Amina alikuwa tayari akisawazisha jerrycan ya manjano karibu nusu ya saizi yake.
Mama yake, Fatuma Adan, anasema chaguo sio tena kati ya elimu na kazi za nyumbani – ni kati ya maji na kuishi.
“Wakati hakuna maji, hakuna chakula, na hakuna shule,” Fatuma anaelezea. “Watoto lazima wasaidie; hatufanikii siku nzima.”
Hadithi ya Amina inaakisi mzozo unaoenea kote katika Ardhi Kame na Nusu Kame nchini Kenya (ASALs), ambapo ukame wa muda mrefu unarudisha nyuma mafanikio yaliyopatikana katika kupunguza umaskini, usalama wa chakula, afya na elimu – nguzo kuu za malengo ya maendeleo endelevu (SDGs).
Ukame Unanyoosha Mifumo Zaidi ya Mipaka Yao
Kulingana na Kenya Mamlaka ya Kitaifa ya Kudhibiti Ukame (NDMA), Mandera bado iko katika hali ya hatari, kufuatia kushindwa kwa mvua mara kwa mara na kusababisha mvua fupi za Oktoba-Desemba 2025 kutoa asilimia 30-60 tu ya wastani wa muda mrefu. Vyombo vya maji vimekauka, malisho yameporomoka, na kaya zinazotegemea ufugaji zinapoteza kwa kasi chanzo chao kikuu cha chakula na mapato.
Tathmini ya kitaifa ya usalama wa chakula na lishe inaonyesha kuwa zaidi ya watu milioni 2.15 katika kaunti za ASAL nchini Kenya kwa sasa wanahitaji usaidizi wa dharura wa kibinadamu, huku zaidi ya watoto 800,000 wenye umri wa miezi 6-59 wanahitaji matibabu kwa utapiamlo uliokithiri. Maafisa wa afya wa kaunti ya Mandera wanaripoti kuongezeka kwa waliolazwa katika Mipango ya Matibabu ya Wagonjwa wa Nje (OTPs) huku familia zikimaliza akiba ya chakula na uzalishaji wa maziwa kutoka kwa mifugo unapungua.
Mgogoro huo hauko nchini Kenya pekee. Katika Pembe ya Afrika, Umoja wa Mataifa unakadiria kuwa karibu watu milioni 24 nchini Kenya, Somalia, na Ethiopia wanakabiliwa na uhaba mkubwa wa maji, kufuatia miaka mingi ya ukame na majanga ya hali ya hewa. UNICEF inaonya kwamba watoto milioni 2.7 katika eneo lote tayari wako nje ya shule kutokana na ukame, na wengine milioni 4 wako hatarini ikiwa hali itaendelea.
“Majanga haya ya hali ya hewa si ya dharura tena ya mara moja,” anasema afisa wa elimu wa kaunti huko Mandera. “Ni za kimuundo, na zinaunda jinsi – au kama – watoto wanakua, kujifunza, na kustawi.”
Elimu Imevurugika, Mustakabali Umechelewa
Katika Mandera Kaskazini, shule ziko mstari wa mbele wa mgogoro. Walimu wanaelezea madarasa kuwa nyembamba huku familia zikihama kutafuta malisho na maji, wakichukua watoto pamoja nao. Wengine wanabaki nyuma lakini wanajitahidi kuzingatia huku kukiwa na njaa na uchovu.
Abdikadir Adan Alio, afisa wa elimu kaunti ya Mandera, anasema mahudhurio katika baadhi ya shule zilizoathiriwa na ukame yamepungua sana, huku wasichana wakiathirika kwa kiasi kikubwa huku ukusanyaji wa maji na majukumu ya nyumbani yakiwakabili kwanza.
Kwa wataalam wa maendeleo, athari huenda zaidi ya hasara ya muda mfupi ya kujifunza. Elimu iliyokatizwa inadhoofisha mtaji wa watu, inadhoofisha tija ya muda mrefu ya kiuchumi, na kupunguza uwezo wa jamii kukabiliana na majanga ya hali ya hewa ya siku zijazo – kurudi nyuma moja kwa moja SDG 4 (Elimu ya Ubora) na SDG 1 (Hakuna Umaskini).
“Ikiwa watoto wanakosa shule mwaka baada ya mwaka, uharibifu unakuwa wa kizazi,” anaonya Dk Ali Abdi, mtaalamu wa elimu ya kibinadamu anayefanya kazi kaskazini mwa Kenya.
Afya na Lishe Chini ya Matatizo
Wahudumu wa afya wanasema ukame unaongeza kasi ya mzunguko hatari wa njaa, magonjwa, na mazingira magumu miongoni mwa watoto. Kwa uhaba wa maji, usafi unateseka, na kuongeza hatari ya magonjwa ya kuhara ambayo hudhoofisha zaidi watoto wenye utapiamlo.
Katika kliniki zinazohamishika zinazofanya kazi katika sehemu za mbali za Mandera, timu za afya huwachunguza watoto kwa utapiamlo, kutoa vyakula vya matibabu, na kupeleka kesi kali kwenye vituo vya kuleta utulivu. Nyingi za huduma hizi hutolewa kupitia ushirikiano kati ya serikali za kaunti na mashirika ya kibinadamu.
“Ugunduzi wa mapema ni kuokoa maisha,” afisa wa lishe anayehusika katika programu za uhamasishaji anasema. “Lakini mzigo unaendelea kuongezeka, na umbali ambao familia husafiri unakua.”
Shinikizo hizi zinatishia moja kwa moja SDG 3 (Afya Bora na Ustawi) na SDG 2 (Zero Hunger) – malengo ambayo yalionyesha maendeleo ya polepole kabla ya hali mbaya ya hewa kuongezeka.
Hatari za Ulinzi Huongezeka Kadiri Mbinu za Kukabiliana Zinavyoshindwa
Kadiri ukame unavyomomonyoa maisha, familia zinalazimishwa kuwa na mikakati mibaya ya kukabiliana nayo. Mashirika ya kibinadamu yanaripoti kuongezeka kwa hatari za ajira ya watoto, ndoa za utotoni, na unyanyasaji wa kijinsia, haswa katika makazi ya mbali ambapo mitandao ya usalama wa kijamii ni dhaifu zaidi.
Wasichana ni hatari sana. Wakati rasilimali zinapungua, elimu mara nyingi huwa ya kwanza kupunguzwa.
“Ukame hauchukui chakula na maji tu,” anasema kiongozi wa jamii huko Mandera. “Inahitaji usalama na utu kutoka kwa watoto.”
Nini Kinachofanya Kazi: Suluhisho Zilizounganishwa, Zinazolenga Mtoto
Licha ya ukubwa wa mgogoro huo, ushahidi kutoka Mandera na kaunti nyingine za ASAL unaonyesha kuwa majibu jumuishi yanaweza kuwaepusha watoto na athari mbaya zaidi na kulinda maendeleo kwenye SDGs.
Kliniki zinazohamishika za afya na lishe, zikiungwa mkono na serikali za kaunti na mashirika kama vile UNICEF na Save the Children, zinafikia familia za kuhamahama na zilizohamishwa ambazo zingekuwa nje ya mfumo wa afya. Kliniki hizi huchanganya uchunguzi wa lishe, chanjo, na huduma za afya ya uzazi, na hivyo kupunguza hitaji la safari ndefu kwenda kwenye vituo maalum.
Mipango ya kuhamisha fedha, inayotekelezwa na mashirika ya serikali kwa usaidizi kutoka kwa washirika ikiwa ni pamoja na World Vision, inawezesha kaya kuweka kipaumbele cha chakula, maji, na huduma za afya kulingana na mahitaji yao ya haraka zaidi. Uchunguzi unaonyesha kuwa usaidizi wa pesa unaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa mikakati mibaya ya kukabiliana na hali hiyo na kusaidia kuwaweka watoto shuleni wakati wa mishtuko.
Wakati huo huo, uwekezaji katika usafirishaji wa maji, ukarabati wa visima, na miundombinu ya maji inayostahimili hali ya hewa unaleta utulivu katika maeneo yenye ukame. Ingawa ni ghali, wataalam wanasema afua hizi ni muhimu ili kulinda SDG 6 (Maji Safi na Usafi wa Mazingira) na kuzuia mara kwa mara dharura za kibinadamu.
Mbinu za kijamii pia zinaonyesha ufanisi. Wajitolea waliofunzwa hufanya uchunguzi wa lishe katika ngazi ya kaya, kutambua watoto walio katika hatari mapema na kuunganisha familia na huduma kabla ya hali kuwa mbaya.
“Afua hizi hufanya kazi vyema zaidi zinapounganishwa,” asema meneja wa programu za kibinadamu. “Afya pekee haitoshi. Maji, chakula, mapato na ulinzi lazima viende pamoja.”
Changamoto ya Mizani na Uendelevu
Ingawa programu hizi zinaokoa maisha, mapungufu yanabaki. Mzunguko wa ufadhili mara nyingi ni mfupi, na majibu hubakia kwa kiasi kikubwa badala ya kuzuia. Maafisa wa eneo hilo wanasema kuongeza maisha yanayostahimili hali ya hewa – kama vile kilimo kinachostahimili ukame, bima ya mifugo, na vyanzo mbadala vya mapato – ni muhimu katika kuvunja mzunguko huo.
Wachambuzi wa maendeleo wanaonya kwamba bila uwekezaji endelevu, ukame utaendelea kufifisha mafanikio katika SDG nyingi, na kulazimisha majibu ya dharura yanayorudiwa ambayo yana gharama kubwa zaidi kwa muda mrefu.
“Swali sio kama ukame utarejea,” anasema Eunice Koech, mtaalam wa hali ya hewa IGAD. “Ni ikiwa mifumo itakuwa na nguvu ya kutosha kulinda watoto itakapofanya hivyo.”
Utoto katika Njia panda
Huku Rhamu, Fatuma Adan anatumai binti yake atarejea shuleni wakati wote hali itakapoboreka. Kwa sasa, kuishi kunakuja kwanza.
“Nataka Amina ajifunze,” anasema. “Lakini kwanza, lazima tuishi.”
Huku majanga ya hali ya hewa yanapozidi katika Pembe ya Afrika, hatari haziwezi kuwa kubwa zaidi. Bila uratibu wa hatua za muda mrefu, ukame utaendelea kuiba sio tu maji na chakula – lakini utoto wenyewe, na kudhoofisha ahadi za kimataifa kwa Malengo ya Maendeleo Endelevu.
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260210085639) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
