Dar es Salaam. Kwa mamilioni ya Watanzania, tiba asili imeendelea kuwa tegemeo kuu la huduma za afya, ikiungwa mkono na misingi ya kitamaduni, gharama nafuu na upatikanaji wake wa karibu.
Hata hivyo, kwa wengine, imeacha majeraha ya kudumu kimwili na kihisia na, kwa baadhi, vifo, ikiweka wazi mstari mwembamba kati ya nafuu na hatari katika sekta inayoendelea kuvutia imani ya umma.
Kwa mujibu wa Ripoti ya Ukaguzi wa Utendaji kuhusu Udhibiti wa Tiba Asili na Tiba Mbadala ya mwaka 2024, iliyotolewa na National Audit Office of Tanzania (NAOT), takribani asilimia 60 hadi 80 ya Watanzania hutegemea tiba asili kama huduma yao ya msingi ya afya.
Ripoti hiyo inaonesha utegemezi huo kuwa mkubwa zaidi katika jamii zenye upatikanaji mdogo wa vituo vya afya vya kisasa, ambako tiba za asili huonekana kuwa za kawaida, nafuu na zinazoendana na tamaduni za jamii husika.
Dawa za asili zilipata umaarufu mpya kitaifa wakati wa janga la Uviko-19, ambapo wananchi wengi waligeukia tiba za kienyeji kudhibiti dalili. Kwa baadhi ya watumiaji, uzoefu huo uliimarisha imani ya muda mrefu kuwa dawa za asili zinaweza kukamilisha mfumo rasmi wa afya wakati wa dharura.
Hata baada ya janga hilo, mwenendo huo umeendelea kwa kasi. Kwa wengine, tiba za asili zimeleta nafuu kubwa baada ya miaka ya kukatishwa tamaa na matibabu ya hospitali.
Jijini Dar es Salaam, mfanyabiashara mwenye umri wa miaka 47, Hamduni Hassan, ameliambia Mwananchi kuwa dawa za asili zilifaulu pale matibabu ya hospitali yaliposhindwa mara kwa mara.
“Nilisumbuliwa na bawasiri kwa miaka mingi. Nilitumia dawa mbalimbali za hospitali, lakini tatizo lilikuwa linajirudia,” amesema.
“Mwaka 2022 nilijaribu dawa za asili kwa wiki tatu tu. Kila chupa ilikuwa Sh4,500 na nilitumia chupa tisa. Maumivu yalikoma kabisa, na sijawahi kupata tatizo tena.”
Amesema gharama nafuu na nafuu ya haraka vilichangia uamuzi wake.
“Tayari nilikuwa nimetumia fedha nyingi hospitalini. Hii ilifanya kazi kwa muda mfupi na kubadilisha maisha yangu,” ameongeza.
Mtumiaji mwingine, Joseph Kilemela, mkazi wa Yombo jijini Dar es Salaam amesema dawa za asili zilimsaidia kupona hali iliyokuwa imeathiri maisha yake binafsi.
“Nilikuwa na tatizo la mishipa ya damu baada ya kuumia. Kwa muda mrefu sikuwa katika hali ya kawaida. Baada ya kutumia dawa za asili, nilipona kabisa na kurejea katika hali ya kawaida,” amesema.
Shuhuda kama hizi zinaeleza kwa nini dawa za asili zinaendelea kuaminiwa kwa kiasi kikubwa. Lakini sambamba na uzoefu chanya, zipo simulizi zilizojaa majuto na madhara yasiyorekebishika.
Fatuma Ally (29), mkazi wa Chamazi jijini Dar es Salaam aliyekutwa Manzese, amesema uamuzi wa kutumia dawa ya asili kwa maumivu makali ya jino ulimuacha na uharibifu wa kudumu.
“Nilinunua dawa Kariakoo kwa Sh22,000 baada ya kuambiwa itanisaidia. Badala ya nafuu, maumivu yaliongezeka na meno mawili dhaifu yakaanza kuuma vibaya. Mwishowe nililazimika kuyatoa yote,” amesema.
Kwa Irene Kelvin, mkazi wa Tabata, madhara yalijitokeza polepole kwa miaka kadhaa.
Alianza kutumia dawa za asili mwaka 2016 akijaribu kupata ujauzito, baada ya kushauriwa na marafiki.
“Nilitumia dozi mbalimbali za dawa za asili hadi mwaka 2023 bila mafanikio. Nilipoenda hospitali hatimaye, niliambiwa mwili wangu ulikuwa umejikusanya sumu nyingi,” amesema.
“Niliamini nimerogwa, nikajipa matumaini kwamba tiba za asili pekee ndizo zingesaidia. Nashukuru nilipata matibabu sahihi baadaye, lakini nilipoteza miaka mingi nikiamini jambo lililokuwa linadhuru mwili wangu.”
Baadhi ya simulizi zenye maumivu makali zaidi zinahusisha vifo. Mohamed Issa Mohamed, mkazi wa Temeke, amesema familia yake bado inakabiliana na madhara ya utegemezi wa muda mrefu wa dawa za asili.
“Baba yangu alifariki mwaka 2021 baada ya kusumbuliwa na tatizo la figo kushindwa kufanya kazi, na baadaye tuliambiwa chanzo kilihusishwa na matumizi ya muda mrefu ya dawa za asili sambamba na matibabu mengine,” amesema. “Mama yangu bado anaamini sana dawa za asili na huepuka kwenda hospitali. Nahofia anaweza kuishia kama baba.”
Matokeo ya ukaguzi wa kitaifa yanaakisi simulizi hizi binafsi. Kwa mujibu wa Ripoti ya Mwaka ya Ukaguzi wa Utendaji 2025 iliyotolewa na Ofisi ya Taifa ya Ukaguzi, watu wasiopungua 16 walikutwa wamefariki dunia kati ya mwaka 2020 na Septemba 2024 kutokana na vitendo vilivyopigwa marufuku na hatarishi vya tiba za asili, ikiwemo ramli chonganishi na matambiko yanayohusisha viungo vya binadamu.
Vifo hivyo viliripotiwa katika mikoa ikiwemo Dodoma na Mwanza. Ripoti ya CAG ya mwaka 2024 pia ilirekodi vifo saba zaidi mwaka 2023 vilivyohusishwa moja kwa moja na matumizi ya dawa za asili zisizodhibitiwa.
Ndani ya hospitali, madaktari wanasema mara kwa mara wanapokea wagonjwa wenye madhara yanayohusishwa na dawa za asili, mara nyingi bila taarifa kamili kuhusu walichotumia.
Daktari katika Hospitali ya Rufaa ya Mkoa Temeke, Dk Agnes Kweka, amesema wagonjwa wengi huwasili wakiwa na dalili zinazoashiria uchafuzi au dozi zisizo sahihi.
“Tunapokea wagonjwa wenye kuharisha, muwasho wa ngozi na wakati mwingine madhara ya viungo vya ndani baada ya kutumia dawa za asili. Wengi hawawezi kutueleza walitumia nini hasa, ilitayarishwaje au dozi ilikuwa kiasi gani,” amesema.
Ameeleza kuwa uhifadhi usiofaa huongeza hatari.
“Baadhi ya dawa huhifadhiwa kwenye vyombo vichafu au chupa zilizotumika tena ambazo hazijafungwa vizuri. Hii huruhusu bakteria na sumu kuendelea kukua,” ameongeza.
Katika Kituo cha Tiba cha Bugando, Mwanza, Dk Emmanuel Magesa amesema kuchelewa kufika hospitali huongeza ugumu wa matibabu.
“Wagonjwa wengi huja hali ikiwa tayari imezidi kuwa mbaya. Wakati huo, kudhibiti madhara kunakuwa kugumu zaidi,” amesema.
Baadhi ya watumiaji waliopitia uzoefu mchungu walitaja tatizo linalojirudia, kukosekana kwa uchunguzi sahihi kabla ya kupewa dawa.
“Unaeleza tu unavyojisikia, kisha unapewa dawa papo hapo. Hakuna vipimo, hakuna kumbukumbu, ni makadirio tu,” amesema mgonjwa mmoja.
Kwa kujibu madai ya madhara ya kiafya yanayohusishwa na dawa za asili, Wizara ya Afya imesema kwa sasa hakuna ushahidi wa kisayansi unaothibitisha moja kwa moja uhusiano wa kisababishi.
Kaimu Mkurugenzi Msaidizi katika Idara ya Huduma za Tiba, Dk Winifrida Kidima, amesema tafiti zaidi zinahitajika kubaini uhusiano wa kisayansi kwa uwazi.
“Hakuna uthibitisho wa kisayansi unaoonesha kwamba dawa za asili ndizo chanzo cha madhara haya. Wizara inaendelea kuhamasisha tafiti ili kupata ushahidi wa kitaalamu,” amesema.
Ameongeza kuwa Serikali imeanzisha mfumo wa ufuatiliaji wa madhara katika hospitali 14 za rufaa za mikoa zinazotoa huduma za tiba asili chini ya usimamizi wa wataalamu waliopata mafunzo.
“Ufuatiliaji wa madhara ya dawa za asili unafuata viwango sawa na vinavyotumika kwa dawa za kisasa,” amesema.
Katika Taasisi ya Tiba Asili ya Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi Muhimbili (Muhas), watafiti wamesema tofauti kati ya dawa zilizosindikwa kisayansi na zile zisizodhibitiwa ndiyo chanzo cha uzoefu kinzani kwa watumiaji.
Mtafiti Dk Benson Mugaka amesema bidhaa inaweza kuwa salama ikiwa imetayarishwa chini ya mazingira yaliyodhibitiwa, lakini hata mmea wenye manufaa unaweza kuwa hatari ukichakatwa katika mazingira machafu.
“Dawa si madai ya kuponya pekee. Lazima ipitie majaribio ya usalama, ukaguzi wa uchafuzi na tathmini ya athari zake kwa viungo muhimu vya mwili,” amesema.
Ameongeza kuwa dawa zisizo salama zinaweza kusababisha matatizo mapya ya kiafya kwa wagonjwa wanaotafuta matibabu, na hivyo kuathiri uzalishaji wao na hata nguvu kazi ya taifa.
Kadiri umaarufu wa tiba asili unavyoendelea, uzoefu wa watumiaji unaonesha uhalisia changamano unaounganisha imani ya kitamaduni, uhitaji wa kiuchumi na, wakati mwingine, hatari kubwa kwa afya.
