PORTLAND, Marekani, Februari 24 (IPS) – Upweke ni afya muhimu wasiwasi kwenye sayari ya Dunia. Inaathiri karibu kila nyanja ya ustawi wa binadamu na maendeleo duniani kote.
Kwa vile upweke haujui mipaka na unaathiri watu wa rika zote na hali ya kijamii na kiuchumi, limekuwa suala kuu la afya ya umma. Kutengwa kwa jamii ni sasa inachukuliwa kwa uzito wa kutosha kuharakisha uingiliaji kati wa serikali, mashirika ya kimataifa, taasisi na jamii.
Upweke wa kudumu na kutengwa kwa jamii kumehusishwa mara kwa mara athari mbaya juu ya afya ya mwili na akili na kuongezeka kwa hatari ya kifo cha mapema. Shirika la Afya Duniani (WHO) limetambua upweke kama hali inayoendelea duniani tishio la kiafyana ufafanuzi changamoto wa wakati wetu.
Ili kukabiliana na tatizo hili, WHO ilizindua kimataifa tume kuhusu uhusiano wa kijamii mnamo Novemba 2023. Tume inayolenga kuwa na upweke kutambuliwa na kufadhiliwa kama kipaumbele cha afya ya umma duniani.
Tume ilitoa a ripoti mnamo Juni 2025 iliyoangazia jumbe tatu. Kwanza, utengano wa kijamii umeenea, katika maeneo yote na vikundi vya umri. Pili, athari zake ni kali, zinazoathiri afya, ustawi na maendeleo. Na tatu, suluhu zipo na zinapaswa kuongezwa haraka.
Kwa kuongeza, katika a ripoti ya 2023, Daktari Mkuu wa Upasuaji wa Marekani aliripoti kwamba upweke huongeza hatari ya mtu kwa magonjwa ya moyo na mishipa, shida ya akili, kiharusi, na kifo cha mapema. Upweke unaoendelea uliripotiwa kuwa mbaya zaidi kwa afya yako kuliko kukaa tu au kunenepa kupita kiasi na ni sawa na kuvuta zaidi ya nusu ya pakiti ya sigara kwa siku.
Mwingiliano changamano kati ya mabadiliko ya kijamii, maendeleo ya kiteknolojia, haswa akili ya bandia, na janga la Covid-19, ambalo lilipunguza shughuli za kiuchumi na kijamii, zimechangia kuongezeka kwa viwango vya upweke na kutengwa kwa jamii. Watu wanakutana kibinafsin mara chachekuliko hapo awali, wakati hisia za kibinafsi za uhusiano zimeonyesha dalili za kuwa mbaya hivi karibuni.
Kulingana na 2023 Meta-Gallup kimataifa uchunguzi inayojumuisha nchi 142, 24% ya hao wenye umri wa miaka 15 na zaidi, jumla ya watu bilioni 1.5 duniani kote, waliripoti kujisikia wapweke sana au wapweke kiasi mara kwa mara. Zaidi ya hayo, 27% au watu bilioni 1.7 waliripoti kujisikia wapweke kidogo, huku 49% au watu bilioni 3 waliripoti kutokuwa wapweke hata kidogo (Mchoro 1).
Wale waliohojiwa ambao waliripoti kujisikia wapweke walikuwa na uwezekano wa asilimia 36 kupata huzuni kuliko wale ambao hawakuhisi upweke. Pia walikuwa na uwezekano wa asilimia 30 wa kupata wasiwasi na mafadhaiko ikilinganishwa na wenzao ambao hawakuwa na upweke. Matokeo haya yanasisitiza umuhimu wa kimwili na kiakili athari za kiafya hisia za mara kwa mara za upweke na kutengwa kwa jamii.
Kiwango cha upweke kiliripotiwa mnamo 2023 Kura ya maoni ya Gallup inatofautiana kwa kiasi kikubwa katika nchi mbalimbalikuanzia kiwango cha juu cha 45% nchini Comoro hadi chini cha 6% nchini Vietnam. Katika nchi 22, asilimia ya watu wazima waliohisi upweke siku iliyotangulia ilizidi 30%, huku zaidi ya nusu yao wakiwa barani Afrika (Mchoro 2).
Ingawa upweke unatofautiana kwa kiasi kikubwa kati ya nchi, hakuna nchi isiyoweza kukabiliana nayo. Upweke hauonekani tu kama changamoto ya kibinafsi, lakini pia kama suala la sera ya umma.
Upweke huathiri makundi yote ya umri, lakini yvijana wazima wanaonekana kuwa hatari zaidi. Takriban 30% kati yao wanaripoti kuhisi upweke kila siku, huku takriban 63% wakipata dalili muhimu za wasiwasi na mfadhaiko unaohusiana na upweke.
Miongoni mwa watu wazima, hisia za upweke hupungua, na karibu 17% ya wale wenye umri wa miaka 65 na zaidi waliripoti upweke.. Hata hivyo, wazee wengi wanakabiliwa na kutengwa kwa sababu ya mambo kama vile kuzorota kwa afya, kupoteza uhusiano wa kijamii, au kupungua kwa uhamaji. Upweke pia unahusishwa na kuongezeka hatari ya kuendeleza shida ya akili, ugonjwa wa mishipa ya moyo au kiharusi.
Ufuatiliaji wa kimataifa uchunguzi iliyofanywa na Gallup mnamo 2024 iligundua kuwa 23%ya waliohojiwa walihisi upweke “siku nyingi” siku moja tu kabla ya utafiti. Kwa kuongeza, takriban mmoja kati ya watano wafanyakazi duniani kote waliripoti kukabiliwa na upweke sana siku iliyotangulia.
Aidha, upweke umeenea zaidi miongoni mwa wafanyakazi walio chini ya umri wa miaka 35 kuliko wale wenye umri wa miaka 35 na zaidi. Upweke pia huchangia mkazo mkubwa wa kiuchumi na kijamii, kupunguza tija, na kuathiri elimu.
Uchunguzi wa Gallup uligundua hilo hali ya kifedha ina athari kubwa juu ya upweke duniani kote. Wanaume na wanawake ambao wanatatizika kifedha, ikimaanisha kuwa wanapata ugumu wa kujikimu na mapato yao ya sasa, wanakaribia uwezekano mara mbili kama wale ambao wako vizuri zaidi kifedha kusema walihisi wapweke siku iliyotangulia. Zaidi ya hayo, watu wasio na ndoa ni uwezekano zaidi kujisikia upweke kuliko hao walio kwenye ndoa au katika ushirika wa kinyumbani.
Kutengwa na jamii na upweke wa kudumu una matokeo mabaya ya muda mrefu kwa afya ya mwili na kiakili ya watu binafsi. Afya masomo wamegundua kuwa hatari ya vifo miongoni mwa watu ambao hawana mahusiano ya kijamii na kijamii ni ti mbilifujo kubwa kuliko ile ya watu ambao wana mawasiliano mengi ya kijamii. WHO ripoti iligundua kuwa upweke unahusishwa na wastani wa vifo 100 kila saa, jumla ya vifo 871,000 kila mwaka.
Madhara mengine ya upweke na kutengwa na jamii ni pamoja na maisha mafupi, kupungua kwa utambuzi, ugonjwa wa akili unaozidi, kupungua kwa ubora wa usingizi, viwango vya juu vya mkazo na wasiwasi, kukubali tabia zisizofaa, na mawazo ya kujichukia. Miunganisho yenye nguvu ya kijamii inaweza kusababisha afya bora na kupunguza athari za upweke (Jedwali 1).
Sababu mbalimbali zinaweza kuchangia mtu kuhisi upweke, na upeo, muda, na ukubwa wa upweke. inaweza kutofautiana. Mara nyingi, hakuna sababu moja, lakini badala ya mambo kadhaa ambayo yanaweza kuingiliana na kuimarisha kila mmoja.
Baadhi ya sababu zinazochangia upweke ni za ndani, na nyingine ni za nje. Mambo ya ndani mara nyingi huhusisha jinsi watu wanavyojiona wenyewe na ulimwengu unaowazunguka. Wanaweza pia kujumuisha aibu, utangulizi, kujistahi chini, ukosefu wa ujuzi wa mawasiliano, na kujiondoa kijamii. Kwa upande mwingine, mambo ya nje ni pamoja na kutengwa kimwili, kuhamishwa, kufiwa, talaka, ulemavu wa kimwili, kutengwa na jamii, na kutegemea zaidi mitandao ya kijamii.
Kuingiliana na mtu mwingine, hata mgeni, kunaweza kupunguza sana upweke. Kinyume chake, dkutotafuta chochote kushughulikia kutengwa na jamii kunaelekea kuongeza upweke.
Baadhi masomo zinaonyesha kwamba kuingiliana na mwenza wa AI kunaweza kupunguza upweke.
Mawakili wanabishana kwamba chatbots za hivi punde zaidi za AI zinaweza kutoa kampuni bora kuliko watu wengi halisi na jamii zinapaswa kuzingatia faida ambazo washirika wa AI wanaweza kutoa kwa wale walio na upweke. Hivi karibuni, baadhi amini, ya kuvutia zaidi, na labda mazungumzo ya huruma zaidi ambayo mtu binafsi anaweza kuwa nayo yatakuwa na AI kuhusu mada yoyote.
Badala ya kujibu kwa hofu, watetezi wa chatbots za AI pendekeza kwamba jamii zinapaswa kuzingatia manufaa ambayo washirika wa AI wanaweza kutoa kwa wale walio wapweke. Baadhi ya wakuzaji wa AI wanadumisha kwamba kutokuwa na uwezo Kuhusiana na wanadamu kusionekane kama kasoro, bali kama fadhila.
Chatbots za AI zinazidi kuwa maarufu kama wasiri na masahaba wanaopendelewa. Kwa mfano, a kusoma ya vijana iligundua kuwa theluthi moja ya vijana hutumia gumzo za AI kwa mwingiliano wa kijamii. Vijana hawa wamesema upendeleo kwa washirika wa AI kuliko wanadamu kwa mazungumzo mazito, kuwatafuta kutimiza zaidi kuliko mazungumzo na watu halisi.
Hata hivyo, zipo wasiwasi kuhusu kutumia washirika wa AI kushughulikia upweke. Wataalamu wa afya ni onyo kwamba watu wengi, haswa vijana, wanakuza miunganisho ya kihemko kwa washirika wa mazungumzo ya AI.
Licha ya haya wasiwasiwatu binafsi, hasa vijana, wanatafuta usaidizi na usaidizi wa kihisia kutoka kwa mazungumzo ya AI. Wengine wanahofia kuwa kutegemea masahaba wa AI kunaweza kusababisha vizazi vichanga kuunda uhusiano wa kihisia na vyombo visivyo na uwezo wa kuhurumia na kujali.
Kwa kutambua dalili za upweke, kujihusisha na shughuli zenye maana, na kutafuta usaidizi wa kitaalamu, watu binafsi wanaweza kupunguza hisia zao za upweke na kutengwa na jamii. A mchanganyiko wa mabadiliko ya tabia, uingiliaji kati wa kijamii, na usaidizi wa kitaalamu unaweza kusaidia katika kukabiliana na upweke.
Zaidi ya hayo, kudhibiti mfadhaiko unaotokana na upweke kunaweza kuwezeshwa na kufanya mazoezi, kula vizuri, na kupata usingizi wa kutosha. Kufuatia mambo ya kujifurahisha na shughuli zenye kufurahisha kunaweza pia kukengeusha kutoka kwa upweke.
Kuwasilisha upweke wa mtu kwa familia, marafiki, na wafanyakazi wenzake kunaweza kuimarisha uhusiano uliopo na kutoa utegemezo wa kihisia-moyo. Ili kudhibiti hisia za upweke, ni muhimu pia kwa watu binafsi kubaki wazi kuanzisha miunganisho mipya, kuwa na afya njema, na kutafuta usaidizi wa kitaalamu.
Upweke ni suala tata na lililoenea kote ulimwenguni. Walakini, kuna njia za kuisimamia na kuishughulikia. Mbinu zinazolenga kupunguza upweke zipo katika ngazi ya kitaifa, jamii, familia na mtu binafsi. Mbinu hizi ni pamoja na kuongeza ufahamu na kurekebisha sera za serikali ili kuimarisha miundombinu ya kijamii, kukuza ushirikishwaji, na kutoa usaidizi wa kisaikolojia.
Joseph Chamie ni mwanademografia mshauri, mkurugenzi wa zamani wa Idara ya Idadi ya Watu ya Umoja wa Mataifa, na mwandishi wa machapisho mengi kuhusu masuala ya idadi ya watu.
© Inter Press Service (20260224123808) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
