Dar es Salaam. Katika karne ya 21, ambapo kasi ya maisha imekuwa kubwa na magonjwa yasiyoambukiza kama kisukari, shinikizo la juu la damu, na saratani yakishika kasi, jamii inapaswa kuamka na kuchukua hatua stahiki.
Leo hospitali zimefurika, na gharama za matibabu zinazidi kupanda kila kukicha, jambo linalowafanya wataalamu wa afya na lishe kutoa wito wa kipekee, yaani kugeuza jiko kuwa duka la dawa na sahani ya chakula kuwa kinga na tiba. Dhana hii, ingawa inaonekana kuwa ngeni masikioni mwa wengi waliozoea kumeza vidonge au kutumia dawa nyingine za kisasa, ndiyo msingi wa afya imara uliotumiwa na mababu zetu kwa karne nyingi kabla ya kuingia kwa vyakula vilivyosindikwa.
Safari ya chakula kugeuka tiba inaanza na uelewa wa kile tunachokiingiza mwilini. Mwili wa binadamu una mfumo wa ajabu wa kujilinda na kujitibu, lakini mfumo huo unahitaji ‘malighafi’ sahihi ili kufanya kazi.
Unapokula tunda, mboga, au nafaka, usitazame tu ladha au shibe; tazama mchanganyiko wa kemikali asilia zinazoenda kupambana na adui ndani ya seli zako.
Sayansi ya sasa inathibitisha kuwa kile tunachokiita “chakula” kina mamilioni ya molekuli ambazo zina uwezo wa kuwasha au kuzima vinasaba vinavyosababisha magonjwa. Hapa ndipo tunapopata dhana ya chakula kama silaha ya siri dhidi ya maradhi.
Jiko kama duka la dawa
Tunapoangalia viungo vinavyopatikana jikoni, tunagundua kuwa vingi vina sifa za kitalamu zinazofanana na dawa zinazouzwa madukani.
Kwa mfano, kitunguu saumu kimekuwa kikitumika kwa miaka mingi kama kiuavijasumu asilia. Tafiti zinaonyesha kuwa kitunguu saumu kina dutu iitwayo allicin, ambayo ina uwezo mkubwa wa kupambana na bakteria na virusi, huku kikisaidia kusafisha mishipa ya damu na kupunguza lehemu mbaya.
Hali kadhalika, tangawizi, ambayo wengi huiona kama kiungo cha chai tu, ni mshirika mkubwa katika kutibu matatizo ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula na kupunguza uvimbe mwilini.
Kwa wagonjwa wanaosumbuliwa na baridi yabisi au maumivu ya viungo, tangawizi na binzari ya njano zimekuwa mbadala mzuri wa dawa za kupunguza maumivu ambazo mara nyingi huwa na madhara ya kando kwa figo na ini.
Binzari ya njano, kwa upande wake, ina dutu ya curcumin ambayo ni mpinzani mkubwa wa saratani. Wataalamu wa lishe nchini wanashauri kuwa matumizi ya mara kwa mara ya viungo hivi katika hali yake ya asili, badala ya vile vilivyosindikwa na kuwekewa kemikali za kuhifadhi, yanaweza kusaidia mwili kujijengea ukuta imara dhidi ya magonjwa sugu.
Hata hivyo, changamoto kubwa iliyopo sasa ni utamaduni wa “vyakula vya haraka” (fast foods). Vyakula hivi vimesheheni mafuta mabaya, sukari iliyopitiliza, na chumvi nyingi, vitu ambavyo badala ya kuwa tiba, vimegeuka kuwa sumu inayotafuna afya ya vijana na watu wazima kwa kasi ya kutisha.
Ikiwa tutataka chakula chetu kitutibu, ni lazima kwanza tuondoe “sumu” hizi kwenye meza zetu.
Nguvu ya tiba kupitia chakula pia inaonekana wazi kwenye mboga za majani na matunda yenye rangi mbalimbali.
Kila rangi unayoiona kwenye mboga iwe ni kijani kibichi cha mchicha, wekundu wa nyanya, au unjano wa karoti, inawakilisha aina fulani ya kifyonza sumu (antioxidant).
Virutubisho hivi vina kazi moja kuu: kwenda kutafuta na kuharibu molekuli haribifu mwilini zinazojulikana kama free radicals.
Molekuli hizi ndizo husababisha seli kuzeeka haraka na kugeuka kuwa seli za saratani. Hivyo, unapokula sahani yenye rangi nyingi, unakuwa unaufanyia mwili wako “ukarabati” wa ndani kwa ndani, ukiziba nyufa zinazoweza kusababisha milipuko ya magonjwa hapo baadaye.
Ni dhahiri kuwa kinga ni bora kuliko tiba, na kinga hiyo haipatikani kwenye chupa ya dawa, bali kwenye bustani ya mboga.
Magonjwa kama kisukari cha aina ya pili na shinikizo la juu la damu sasa hivi yanaitwa “magonjwa ya mfumo wa maisha.”
Hii ina maana kuwa yanasababishwa na jinsi tunavyokula na kuishi, na hivyo yanaweza pia kurekebishwa kwa kubadili mfumo huo huo.
Kwa mfano, mgonjwa wa kisukari akirejea kwenye ulaji wa nafaka zisizokobolewa kama vile dona, ulezi, na mtama, anakuwa anapatia mwili wake nyuzinyuzi, ambazo hupunguza kasi ya sukari kuingia kwenye damu.
Hii ni tiba tosha inayoweza kupunguza utegemezi wa dawa za vidonge au sindano za insulini ikiwa itafuatwa kwa ufasaha chini ya uangalizi wa wataalamu.
Chakula kinapokuwa tiba, kinampa mgonjwa uwezo wa kuutawala ugonjwa badala ya ugonjwa kumtawala yeye.
Vilevile, mafuta tunayotumia yana nafasi kubwa katika afya ya moyo. Badala ya kutumia mafuta yaliyoganda au yale yaliyosindikwa sana, matumizi ya mafuta asilia kama ya alizeti yaliyokamuliwa vizuri, mafuta ya mizeituni, au parachichi, yanasaidia kuimarisha kuta za mishipa ya damu.
Samaki, hasa wale wenye mafuta kama sato, wana asidi ya mafuta ya Omega-3 ambayo ni muhimu kwa afya ya ubongo na kuzuia kiharusi.
Hii inadhihirisha kuwa uwekezaji kwenye chakula bora si matumizi ya anasa, bali ni uwekezaji wa moja kwa moja kwenye maisha marefu.
Watu wengi wanashindwa kuelewa kuwa fedha unayookoa leo kwa kula vyakula duni, utaitumia mara mbili zaidi kesho kulipia gharama za matibabu hospitalini.
Hata hivyo, elimu ya lishe bado ni changamoto nchini. Watu wengi wanadhani kula vizuri ni kula nyama nyingi na vyakula vya bei ghali.
Ukweli ni kwamba, vyakula vya asili vinavyopatikana masokoni mwetu kama maharage, njegere, karanga, na mbogamboga, ndivyo vyenye nguvu kubwa ya kiganga.
Chakula kinapogeuka tiba, kinatufundisha unyenyekevu wa kurudi kwenye asili na kuheshimu kile ambacho ardhi inatupatia.
Ni lazima tubadilishe mtazamo wetu; badala ya kwenda duka la dawa unapohisi kichwa kinauma, anza kujiuliza, “Je, nimekunywa maji ya kutosha? Je, nimekula mboga za kijani leo?” Mara nyingi, majibu ya matatizo yetu ya kiafya yapo kwenye makapu yetu ya sokoni.
Kuelekea jamii yenye afya
Ili kufikia hatua ambapo chakula kinakuwa tiba kwa taifa zima, mabadiliko ya kifikra yanahitajika kuanzia ngazi ya familia hadi taifa.
Wazazi wana wajibu wa kuwafundisha watoto wao kupenda vyakula vya asili badala ya kuwazawadia pipi, biskuti, na vinywaji vyenye sukari nyingi.
Mazoea yanayojengeka utotoni ndiyo yanayoamua afya ya mtu akiwa mtu mzima.
Ikiwa mtoto atalelewa akijua kuwa tunda ni tamu kuliko peremende, na maji ni bora kuliko soda, tutakuwa tumeandaa kizazi ambacho hakitakuwa mzigo kwa mfumo wa afya wa nchi hapo baadaye. Shule nazo zinapaswa kuwa mstari wa mbele katika kutoa elimu ya lishe bora na kuanzisha bustani za mfano ili wanafunzi wajifunze kwa vitendo.
Serikali na wadau wa afya pia wana nafasi kubwa ya kuhakikisha kuwa vyakula bora vinapatikana kwa urahisi na kwa gharama nafuu.
Hii ni pamoja na kuimarisha kilimo hai na kudhibiti matumizi ya viuatilifu ambavyo vinaweza kugeuza chakula chetu kuwa hatari badala ya tiba.
Tunapozungumzia chakula kama tiba, tunazungumzia chakula safi na salama. Ikiwa mboga tunazokula zimejaa sumu za wadudu, lengo letu la kutafuta afya litakuwa limefeli tangu mwanzo.
Kwa hivyo, usalama wa chakula ni sehemu isiyotenganishwa na dhana ya chakula kama tiba. Ni lazima kuwe na usimamizi madhubuti wa kile kinachoingia sokoni ili kumlinda mlaji.
Tukumbuke kuwa uamuzi wa mwisho upo mikononi mwa mlaji mwenyewe. Kila mara unapoketi mezani, unafanya uamuzi wa ama kulisha ugonjwa au kulisha afya.
Chakula kina nguvu ya ajabu; kinaweza kuwa sumu ya taratibu au dawa ya kudumu. Ni wakati sasa wa kuachana na tabia ya kula ili kushiba tu, na kuanza kula ili kuishi na kuimarika.
Kwa kufuata misingi ya lishe bora, matumizi ya viungo asilia, na kuepuka vyakula vilivyosindikwa, tunaweza kupunguza idadi ya wagonjwa hospitalini na kuongeza tija ya taifa letu kupitia watu wenye afya bora na nguvu.
Zingatia, afya yako ni mali yako na ufunguo wa mali hiyo, haupo kwa daktari pekee, bali upo kwenye sahani yako ya kila siku.
