Biashara za familia ni sehemu muhimu sana ya uchumi katika nchi nyingi duniani, na Tanzania pia ni miongoni mwa nchi hizo. Kuanzia maduka madogo ya rejareja, biashara za usafirishaji, kilimo, ujenzi hadi biashara za jumla, biashara nyingi nchini zinamilikiwa na kuendeshwa na familia.
Biashara hizi hutoa ajira, huongeza kipato cha familia, na huchangia maendeleo ya uchumi wa taifa. Hata hivyo, licha ya umuhimu wake, biashara nyingi za familia nchini Tanzania hushindwa kudumu kwa muda mrefu, hasa baada ya mwanzilishi kuacha kuziendesha au kufariki.
Sababu moja kubwa inayochangia kushindwa kwa biashara za familia ni ukosefu wa mifumo mizuri ya uongozi na usimamizi. Katika biashara nyingi za familia, mwanzilishi huwa anafanya maamuzi yote peke yake bila kuweka taratibu rasmi za uongozi na uwajibikaji.
Biashara inapokua, ni dhahiri kwamba mfumo wa kuendesha kila kitu kwa maamuzi ya mtu mmoja husababisha migogoro. Bila kuwa na majukumu yaliyoeleweka na taratibu za kufanya maamuzi, mara nyingi ndugu wa familia huanza kutofautiana, hasa mwanzilishi anapopungua nguvu au kuondoka kabisa.
Changamoto nyingine kubwa ni kukosekana kwa mpango wa urithi wa uongozi wa biashara (succession plan). Waanzilishi wengi wa biashara za familia huchelewa kupanga nani atachukua nafasi yao baadaye.
Mara nyingine suala la urithi huonekana kuwa nyeti na hivyo huepukwa kuzungumziwa. Tatizo hutokea pale mwanzilishi anaposhindwa kuendelea kuendesha biashara ghafla. Familia hujikuta haijajiandaa, na ndugu wanaweza kuanza kugombania uongozi.
Usimamizi dhaifu wa fedha pia ni sababu nyingine inayosababisha biashara nyingi za familia kushindwa. Katika baadhi ya biashara, fedha za biashara huchanganywa na matumizi ya familia.
Wamiliki huchukua fedha kutoka kwenye biashara bila mpango maalum, jambo linalopunguza mtaji wa kuendeleza biashara. Aidha, baadhi ya biashara hazina kumbukumbu sahihi za kifedha kama vile vitabu vya hesabu au taarifa za mapato na matumizi.
Tatizo lingine ni kukosekana kwa usimamizi wa kitaalamu. Mara nyingi biashara za familia huajiri ndugu au jamaa hata kama hawana ujuzi au sifa zinazohitajika. Ingawa kuaminiana ni muhimu katika biashara, kumweka mtu asiye na uwezo katika nafasi muhimu kunaweza kudhoofisha utendaji.
Pia, baadhi ya biashara za familia hukataa kubadilika na kuendana na wakati. Wanaendelea kutumia mbinu za zamani za uendeshaji bila kuzingatia teknolojia mpya, mbinu za kisasa za masoko, au mifumo bora ya usimamizi.
Biashara za familia Tanzania zinaweza kudumu na kufanikiwa ikiwa hatua sahihi zitachukuliwa. Kwanza, familia zinapaswa kuweka mifumo wazi ya uongozi na usimamizi. Majukumu ya kila mtu yaelezwe wazi, na kuwe na taratibu za kufanya maamuzi ili kuepuka migogoro.
Pili, ni muhimu kupanga mapema kuhusu nani atachukua uongozi wa biashara siku zijazo. Wanaotarajiwa kuendeleza biashara wanapaswa kupewa mafunzo, elimu na uzoefu wa kutosha ili waweze kuisimamia kwa ufanisi.
Tatu, ni lazima kuwe na nidhamu ya kifedha. Biashara inapaswa kuwa na kumbukumbu sahihi za fedha na kutenganisha fedha za biashara na matumizi binafsi ya familia.
