Dar es Salaam. Katika dunia inayokimbia kwa kasi ya mapinduzi ya nne ya viwanda, sayansi, teknolojia, uhandisi na hisabati (STEM) zimekuwa uti wa mgongo wa uchumi wa maarifa.
Ajira nyingi zenye tija na mishahara mikubwa zinahusiana moja kwa moja na taaluma hizi.
Hata hivyo, pamoja na umuhimu wake, bado kuna pengo la wazi kati ya wasichana na wavulana katika ushiriki na mafanikio ya masomo ya sayansi.
Kwa muda mrefu, wasichana wameonekana kuwa nyuma katika masomo ya STEM, si kwa sababu ya ukosefu wa uwezo, bali kutokana na sababu za kijamii, kimfumo na kiutamaduni.
Sasa, katika enzi ya usawa wa kijinsia na mabadiliko ya kimtazamo, swali si kama pengo hilo lipo, bali ni jinsi gani tunaliziba kwa vitendo.
Ripoti mbalimbali za Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (Unesco) zinaonesha kuwa wanawake ni takribani asilimia 35 tu ya wahitimu wa masomo ya STEM duniani.
Hii ina maana kuwa licha ya wasichana kujiunga na shule kwa viwango vinavyokaribiana na wavulana katika nchi nyingi, wanapofika katika hatua za juu za elimu, hasa vyuo vikuu, ushiriki wao katika sayansi na teknolojia hupungua kwa kiasi kikubwa.
Katika kazi kadhaa za kitafiti imebainika kuwa wasichana wengi hufanya vizuri katika masomo ya sayansi na hisabati katika ngazi ya msingi na sekondari. Hata hivyo, wanapofika wakati wa kuchagua tahasusi au taaluma, hujikuta wakiepuka kozi za uhandisi, teknolojia au sayansi za kina.
Sababu zinazotajwa ni pamoja na mitazamo ya kijamii inayodhani kuwa sayansi ni “masomo ya wavulana”, ukosefu wa mifano ya wanawake waliofanikiwa katika sekta hizo, pamoja na mazingira ya kujifunzia yasiyowajengea kujiamini.
Katika bara la Afrika, hali ni tete zaidi. Katika baadhi ya nchi, idadi ya wasichana wanaochagua masomo ya sayansi katika sekondari ya juu ni ndogo kuliko wavulana kwa tofauti kubwa.
Hii ina athari ya moja kwa moja katika idadi ya wanawake wanaoingia katika taaluma za uhandisi, teknolojia ya habari, utafiti wa kisayansi na ubunifu wa kiteknolojia.
Hali hii ina maana kwamba dunia inapoteza nguvu kazi, ubunifu na vipaji vya nusu ya jamii. Pengo hili si la kitaaluma pekee; ni la kiuchumi na kijamii pia.
Katika zama ambazo teknolojia inaongoza uamuzi wa masuala ya kiuchumi na kisera, ukosefu wa usawa katika STEM unamaanisha kuwa sauti ya wanawake inabaki nyuma katika maeneo muhimu ya uamuzi na ubunifu.
Ikiwa wanawake hawashiriki kikamilifu katika sayansi na teknolojia, basi bidhaa, huduma na mifumo inayotengenezwa inaweza kukosa kuzingatia mahitaji ya kijinsia na kijamii kwa upana wake.
Zaidi ya hapo, ajira nyingi za baadaye zinatarajiwa kuwa katika sekta za sayansi na teknolojia. Endapo wasichana wataendelea kubaki nyuma, pengo la kipato kati ya wanawake na wanaume linaweza kuongezeka.
STEM mara nyingi hutoa ajira zenye mishahara mikubwa na fursa za kimataifa. Kuwanyima wasichana fursa hizi ni sawa na kuwanyima uwezo wa kiuchumi.
Kwa taifa kama Tanzania lenye idadi kubwa ya vijana, kuacha wasichana nyuma katika STEM ni kupunguza kasi ya maendeleo.
Taifa linapohitaji wahandisi, watafiti, wabunifu wa mifumo ya kidijitali na wataalamu wa afya, halipaswi kutegemea wavulana pekee.
Uwekezaji katika elimu ya sayansi kwa wasichana ni uwekezaji katika mustakabali wa taifa.
Pia kuna athari ya kisaikolojia na kijamii. Msichana anapokulia katika jamii inayomwambia kwa njia ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja kuwa sayansi si eneo lake, hujenga kizuizi cha ndani kinachomzuia hata pale anapokuwa na uwezo.
Hii inahitaji mapinduzi ya kimtazamo kuanzia familia, shule hadi ngazi za juu za sera.
Habari njema ni kwamba pengo hili linaweza kuzibika. Tayari katika baadhi ya nchi na taasisi, juhudi zimeanza kuzaa matunda.
Hata hivyo, mabadiliko ya kweli yanahitaji mkakati wa pamoja unaohusisha Serikali, wazazi, walimu, sekta binafsi na jamii kwa ujumla.
Kwanza, ni muhimu kuanza mapema. Watoto wa kike wanapaswa kuhamasishwa kupenda sayansi tangu wakiwa wadogo.
Mazingira ya shule ya msingi yanapaswa kuwajengea ujasiri wa kuuliza maswali, kufanya majaribio na kushiriki katika shughuli za ubunifu bila woga.
Walimu wanapaswa kufundishwa mbinu za kufundisha zisizo na upendeleo wa kijinsi ili kuhakikisha kuwa wasichana wanapewa nafasi sawa darasani.
Pili, tunahitaji mifano ya kuigwa. Wanawake waliofanikiwa katika uhandisi, tiba, teknolojia ya habari na utafiti wa kisayansi, wanapaswa kuonekana na kusikika zaidi.
Shule na vyuo vinaweza kuandaa mihadhara, makongamano na programu za ushauri zitakazowaunganisha wasichana na wataalamu wa kike katika STEM.
Msichana anapomwona mwanamke aliyefanikiwa katika taaluma ya sayansi, huanza kuamini kuwa naye anaweza.
Tatu, sera na uwekezaji vinapaswa kulenga kwa makusudi usawa wa kijinsia. Serikali inaweza kutoa ufadhili maalum kwa wasichana wanaochagua masomo ya sayansi, kuboresha maabara shuleni, na kuanzisha programu za kitaifa za kukuza ushiriki wa wasichana katika teknolojia na ubunifu.
Sekta binafsi nayo inaweza kutoa mafunzo kwa vitendo na nafasi za mafunzo kazini kwa wanafunzi wa kike katika STEM.
Ni muhimu pia kubadilisha simulizi. Badala ya kuendelea kuzungumzia pengo kama hali isiyobadilika, jamii inapaswa kuonyesha mifano ya mafanikio na kuhamasisha mabadiliko chanya.
Lugha tunayotumia katika familia, vyombo vya habari na taasisi za elimu ina nguvu ya ama kujenga au kubomoa ndoto za wasichana.
Hatimaye, pengo la sayansi kati ya wasichana na wavulana si hukumu ya kudumu. Ni changamoto inayohitaji utashi wa kisera, mabadiliko ya mitazamo na uwekezaji wa makusudi.
Takwimu za Unesco zinaonyesha wazi kuwa bado kuna kazi kubwa ya kufanya, lakini pia zinaonesha kuwa juhudi zikielekezwa vizuri, usawa unawezekana.
Taifa linalotaka kupiga hatua katika uchumi wa kidijitali na uvumbuzi haliwezi kumwacha msichana nyuma. Kila darasa la sayansi lenye wasichana wachache kuliko wavulana ni ishara kwamba bado tuna safari ya kwenda. Lakini kila msichana anayechagua uhandisi, tiba au teknolojia ni ushahidi kwamba pengo hilo linaweza kuzibika.
Wakati wa kuchukua hatua ni sasa. Maendeleo ya sayansi hayana jinsia. Vipaji havichagui kuwa vya kike au vya kiume.
ukiwapa wasichana fursa, msaada na imani, wataonyesha kuwa uwezo wao katika STEM unawezekana.
