UMOJA WA MATAIFA, Machi 18 (IPS) – Wakati dunia ikiendelea kulemewa na msukosuko wa kisiasa na kijeshi, ndege zisizo na rubani zinazidi kutumika kama silaha za kivita katika mizozo inayoendelea—ikiwa ni pamoja na Ukraine dhidi ya Urusi, Israel dhidi ya Palestina, Marekani dhidi ya Iran na Israel dhidi ya Lebanon, pamoja na vita vya wenyewe kwa wenyewe katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC).
Yakifafanuliwa kama Magari ya Angani Yasio na Rubani (UAV), ndege zisizo na rubani zimebadilisha vita vya kisasa kimsingi, “zikitoa aina ya nguvu ya angani ya bei ya chini, yenye athari kubwa, kupinga mafundisho ya kijeshi ya jadi na kuibua mbinu mpya na mijadala ya kimaadili”.
Mara moja tu kwa mataifa makubwa ya kijeshi kama Marekani na Israeli, ndege zisizo na rubani sasa zinatumiwa na watendaji wengi wa serikali na wasio wa serikali, ikiwa ni pamoja na makundi ya wapiganaji na hata makundi ya uhalifu yaliyopangwa.
Matumizi ya ndege zisizo na rubani, haswa katika mauaji yanayolengwa na kuongezeka kwa uhuru wa kujitawala, yameibua mjadala mkubwa wa kimataifa kuhusu uwajibikaji, mauaji ya raia, na kufuata sheria za kimataifa za kibinadamu.
Kamishna Mkuu wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Kibinadamu Volker Türk alisema wiki iliyopita “amechukizwa na athari mbaya kwa raia ya kuongezeka kwa mashambulizi ya ndege zisizo na rubani”, huku kukiwa na ripoti kwamba zaidi ya raia 200 wameuawa kwa kutumia ndege zisizo na rubani tangu Machi 4 pekee katika eneo la Kordofan, na katika jimbo la White Nile.
“Inasikitisha sana kwamba licha ya mawaidha mengi, maonyo na rufaa, pande zinazohusika katika mzozo nchini Sudan zinaendelea kutumia ndege zisizo na rubani zinazozidi kuwa na nguvu kupeleka silaha za milipuko zenye athari kubwa katika maeneo yenye watu wengi,” alisema Türk.
“Ninarudia wito wangu kwa kuzingatia kikamilifu sheria za kimataifa za kibinadamu katika matumizi yao ya silaha hizi, hasa marufuku ya wazi ya kuelekeza mashambulizi dhidi ya raia na vitu na miundombinu ya raia, na dhidi ya aina yoyote ya mashambulizi ya kiholela.”
Nyumba nyingi, shule, masoko na vituo vya afya viliharibiwa au kuharibiwa katika mashambulizi hayo, na kuongeza athari kwa raia na jamii za mitaa, alisema.
Wakati huo huo ndege zisizo na rubani pia zinatumika katika Haiti yenye matatizo ya kisiasa na pia katika mzozo kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC) na Rwanda licha ya makubaliano ya amani yaliyosimamiwa na Marekani mwaka jana.
Kulingana na ripoti ya Cable News Network (CNN) Machi 17, vita nchini Iran vinaendelea kutatiza usafiri katika Ghuba baada ya mashambulizi ya ndege zisizo na rubani za Iran kusababisha matukio mawili makubwa ya anga katika siku za hivi karibuni. Safari za ndege katika Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Dubai zilisitishwa kwa muda mfupi Jumatatu baada ya ndege isiyo na rubani kugonga tanki la mafuta lililokuwa karibu na kuwasha moto mkubwa.
Ufungaji huo ulilazimisha kughairiwa na upotoshaji huku mamlaka ya anga ilifunga uwanja wa ndege. Sehemu ya anga ya UAE pia ilifungwa kwa saa chache usiku kucha baada ya nchi hiyo kusema ilikuwa ikijibu makombora na mashambulio ya ndege zisizo na rubani kutoka Iran.
Wakati huo huo, bei za nauli za ndege nyingi za kimataifa zinazopita Mashariki ya Kati zinapanda, huku mzozo huo ukiongeza bei ya mafuta na mashirika ya ndege yanaonya juu ya gharama kubwa za mafuta mbeleni, ilisema CNN.
Akiangazia mtazamo wa kijeshi, Siemon Wezeman, Mtafiti Mwandamizi, Mpango wa Uhamishaji Silaha, Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Amani ya Stockholm (SIPRI), aliiambia IPS mataifa mengi zaidi, (na pia makundi ya waasi wasio na silaha) yananunua ndege zisizo na rubani za ukubwa tofauti.
“Baadhi ya idadi hiyo ni ya kushangaza sana – Ukraine ikipata si chache 1,000, lakini zaidi ya drones 10,000 kutoka kwa wasambazaji mbalimbali, na Urusi, Ukraine na Iran kila moja hutumia drones kufikia miaka 100 karibu kila siku katika migogoro ya sasa.”
Na tofauti na miaka 10 iliyopita, wakati ndege nyingi zisizo na rubani ambapo kwa majukumu ya upelelezi, alidokeza, leo ndege nyingi zisizo na rubani zina silaha na nyingi zaidi ni ‘ndege zisizo na rubani za njia moja’ (zinazojulikana pia kama drones za kujiua au za kamikaze). Hizi za mwisho zinakuwa mbadala wa bei nafuu kwa makombora ya masafa marefu dhidi ya shabaha za ardhini.
Katika hifadhidata ya uhamishaji silaha ya SIPRI (https://armstransfers.sipri.org), alisema, “tunarekodi uhamisho wa drones zote zilizo na silaha, na drones za upelelezi zenye uzito wa angalau 150kg (tulilazimika kuweka kikomo cha uzito ili kuwa na ufuatiliaji wa uhamisho wa drone na rasilimali na vyanzo tunavyo)”.
“Na tunaona wazi katika miaka ya hivi karibuni kwamba a) jumla ya idadi ya ndege zisizo na rubani zinazohamishwa kati ya majimbo imeongezeka, b) waigizaji kadhaa wasio wa serikali (kwa mfano Houthis na Hezbollah) pia wamepewa drones, c) idadi ya majimbo na watendaji wasio wa serikali ambao wamepata ndege zisizo na rubani imeongezeka – majimbo mengi ulimwenguni sasa yamenunua ndege zisizo na rubani, idadi kubwa ya watengenezaji wa ndege zisizo na rubani na wazalishaji wengi wa ndege zisizo na rubani. wasambazaji wameongezeka – ndege zisizo na rubani rahisi zinatolewa na kadhaa ikiwa sio 100 za kampuni kubwa na ndogo sana na idadi hiyo inaongezeka, na e) ndege zisizo na rubani, na haswa ndege zisizo na rubani.”
Hiyo ndiyo picha ya ndege zisizo na rubani zinazoruka, Wezeman alisema.
Lakini pia, ndege zisizo na rubani za baharini (uso au manowari) zinaanza kuwa maarufu – hata ikiwa bado hazijahamishwa kwa idadi yoyote muhimu. Na ndege zisizo na rubani pia zimeanza kuwa maarufu, alitangaza.
Katika mkutano na waandishi wa habari Machi 10, Naibu Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa anayehusika na masuala ya kibinadamu Tom Fletcher alisema: “Nina wasiwasi sana kuhusu ndege zisizo na rubani. Nadhani dunia imeamua kuwa ina nia ya kutumia kiasi kikubwa cha pesa kutengeneza silaha hizi zinazozidi kuua kuliko kuokoa maisha, na inaonekana kuwa imeamua kwamba haijapata muda wa kudhibiti silaha hizi na kudhibiti silaha hizi. silaha, ziendane na kasi ya teknolojia.”
Kwa hivyo una muungano huu hatari kati ya teknolojia ya kibunifu sana na kiasi kikubwa cha pesa na hamu ya watu kuua watu zaidi – na hiyo ni mchanganyiko wa sumu, alisema.
“Na mwaka jana, asilimia 90 ya vifo vyote vilivyosababishwa na ndege zisizo na rubani walikuwa raia, wengi wao wakiwa wa kibinadamu. Na tunaona kwamba katika machafuko ambayo tunafanyia kazi – iwe Gaza, Sudan au Ukraine, tunaona mazoea haya mabaya yakipita kati ya migogoro”.
Nchini DRC wiki iliyopita, afisa mkuu wa shirika la Umoja wa Mataifa la kuhudumia watoto UNICEF na raia wawili waliuawa katika mashambulizi ya ndege zisizo na rubani.
Akizidisha zaidi Wezeman alisema ndege hizi zote zisizo na rubani na ndege zisizo na rubani za njia moja zimekuwa na uwezo zaidi, haswa katika anuwai (rahisi za Shahed, ndege zisizo na rubani za njia moja zinazotumiwa na Iran na kuuzwa kwa Urusi zina safu ya hadi 1500 hadi 2000km), kuzibadilisha kutoka kwa silaha za kimkakati za uwanja wa vita hadi silaha za kimkakati zaidi.
Maendeleo yanaendelea kwa haraka sana kwa aina zote za ndege zisizo na rubani, ikiwa ni pamoja na kuzifanya ziwe huru na zenye akili zaidi kuwa na uwezo wa kulenga watu huru na kufanya maamuzi mengine. AI ina jukumu kubwa katika mchakato huu. Mchakato huu husababisha maswali kuhusu udhibiti, lakini kwa sasa inaonekana mchakato unakwenda kwa kasi zaidi kuliko mjadala wa kudhibiti vipengele vya uhuru (tazama pia mpango wetu kuhusu teknolojia zinazoibuka.
https://www.sipri.org/research/armament-and-disarmament/emerging-military-and-security-technologies.
Watabadilisha mifumo na mtu kwenye ubao au kwenye kitanzi? Maendeleo yanaenda kwa njia hiyo na kwa makombora na ndege zisizo na rubani za njia moja ambazo tayari zimeanza. Kwa mifumo mikubwa, yenye uwezo zaidi na changamano zaidi kama vile ndege za kivita, meli za kivita na magari makubwa ya kivita ambayo bado ni ya siku zijazo – lakini si ndoto ya mbali kwani uundaji wa ndege za kivita kwa mfano tayari zinahamia katika mifano nchini Marekani, Uchina, Australia na Ulaya.
Bado kuna jambo la shaka – ndege zisizo na rubani zinahitaji urambazaji ambao kwa sasa unategemea mifumo ya aina ya GPS, kitu ambacho hakiko huru kutokana na hatari ya kusongwa au kusimamishwa.
Ndege zisizo na rubani rahisi zaidi, zikiwa na teknolojia rahisi, nafuu na rahisi kutengeneza pia hazina ufanisi kama inavyotarajiwa. Wengi wao ni mawindo rahisi ya mifumo ya ulinzi wa anga (au kukwama) – wakati Urusi, Iran na Ukraine hutuma kila siku makumi au 100 kushambulia wapinzani wao, wengi hawafikii lengo lao lakini wanapigwa risasi au kupotea kwa sababu ya msongamano au sababu zingine, alitangaza Wezeman.
Wakati huo huo Human Rights Watch ilisema wiki iliyopita utafiti wake wa hivi punde kuhusu “jinsi vikosi vya usalama vya Haiti na wanakandarasi binafsi wanaofanya kazi nao wamefanya mashambulizi makubwa na ambayo ni kinyume cha sheria ya ndege zisizo na rubani katika maeneo yenye wakazi wengi na kuwaua na kuwajeruhi wakaazi ambao hawakuwa wanachama wa vikundi vya uhalifu, wakiwemo watoto”.
“Tunatoa wito kwa mamlaka za Haiti kudhibiti kwa haraka vikosi vya usalama na wakandarasi binafsi wanaofanya kazi kwa ajili yao kabla ya watoto zaidi kufariki,” ilisema HRW.
Kulingana na data kutoka vyanzo vingi vilivyokaguliwa na Human Rights Watch, takriban watu 1,243 waliuawa na mashambulizi ya ndege zisizo na rubani katika operesheni 141 kati ya Machi 1, 2025, na Januari 21, 2026, ikiwa ni pamoja na angalau watu wazima 43 ambao waliripotiwa si wanachama wa makundi ya uhalifu, na watoto 17. Takwimu hizo pia zinaonyesha kuwa mashambulizi hayo ya ndege zisizo na rubani yalijeruhi watu 738, takriban 49 kati yao hawakuwa washiriki wa vikundi vya uhalifu.
“Mamia ya watu wa kawaida, wakiwemo watoto wengi, wameuawa na kujeruhiwa katika operesheni hizi mbaya za ndege zisizo na rubani,” alisema. Juanita Goebertusmkurugenzi wa Amerika katika Human Rights Watch. “Mamlaka ya Haiti inapaswa kudhibiti kwa haraka vikosi vya usalama na wakandarasi binafsi wanaowafanyia kazi kabla ya watoto zaidi kufa.”
Ofisi ya Umoja wa Mataifa nchini Haiti imehusisha mashambulizi ya ndege zisizo na rubani nchini Haiti kwa “Kikosi Kazi” maalumu kilichoanzishwa na Waziri Mkuu Alix Didier Fils-Aimé ambacho kinaendeshwa kwa usaidizi wa kampuni binafsi ya kijeshi ya Vectus Global.
Balozi wa Marekani nchini Haiti amefanya hivyo imethibitishwa kwamba Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani ilitoa leseni kwa Vectus Global kusafirisha huduma za ulinzi hadi Haiti.
Dini ya ThalifMhariri Mwandamizi, shirika la habari la Inter Press Service (IPS), alikuwa Mkurugenzi wa zamani, Masoko ya Jeshi la Kigeni katika Huduma za Masoko ya Ulinzi; Mchambuzi Mkuu wa Ulinzi katika Forecast International; mhariri wa kijeshi Mashariki ya Kati/Afrika katika Kundi la Habari la Jane na mwandishi wa Umoja wa Mataifa wa Jane’s Defense Weekly, London.
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260318073751) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
