GENEVA, Machi 30 (IPS) – Umoja wa Mataifa haukuanzishwa kuwa na starehe; ilianzishwa kuwa ni lazima. Iliundwa baada ya maafa, madhumuni yake yalikuwa wazi: kudumisha amani na usalama wa kimataifa, kuzingatia sheria za kimataifa, kutetea haki za binadamu na kukuza utu na maendeleo ya binadamu.
Ofisi ya Katibu Mkuu haikukusudiwa kuwa ya kiutawala tu. Ilikusudiwa kuwa ya kiadili, kisiasa na, inapohitajika, ya ujasiri.
Wakati nchi wanachama zikizingatia uteuzi wa Katibu Mkuu ajaye, zinakabiliwa na uamuzi ambao utachagiza sio tu mustakabali wa Umoja wa Mataifa, bali pia uaminifu wake. Ulimwengu wa leo hausumbuki na ziada ya taasisi; inakabiliwa na upungufu wa uaminifu kwao.
Kwa hiyo Katibu Mkuu ajaye lazima awe zaidi ya msimamizi makini wa urasimu. Ulimwengu unahitaji kiongozi mwenye maono, uhuru na uadilifu – kiongozi aliye tayari kushikilia Mkataba hata wakati kufanya hivyo ni usumbufu kwa nchi wanachama wenye nguvu.
Mara nyingi, mchakato wa uteuzi hutoa mgombea ambaye anakubalika na kila mtu kwa usahihi kwa sababu hakuna uwezekano wa kumpinga mtu yeyote kwa uzito. Hii inaweza kuwa ya manufaa ya kisiasa, lakini ni ya kimkakati ya kutoona mbali. Katibu Mkuu mwenye tahadhari kupita kiasi anaweza kuhifadhi faraja ya muda mfupi ya kidiplomasia huku akisimamia kuzorota kwa kitaasisi kwa muda mrefu.
Umoja wa Mataifa hauhitaji mtu anayeakisi tu uwiano wa mamlaka ndani ya Baraza la Usalama; inahitaji takwimu inayoakisi kanuni za Mkataba.
Katibu Mkuu ajaye lazima awe na ujasiri wa kutosha kueleza maono wazi ya kile ambacho Umoja wa Mataifa unakusudia katika karne ya ishirini na moja. Mtazamo huo lazima ujikite katika malengo ya mwanzilishi wa shirika: kuzuia migogoro, kuimarisha heshima kwa sheria za kimataifa, kulinda haki za binadamu na kuendeleza mazingira ambayo amani inawezekana. Malengo haya yanahitaji sio tu uwezo wa kiutawala, lakini ujasiri wa kisiasa na uwazi wa maadili.
Muhimu vile vile, Katibu Mkuu ajaye lazima awe na nguvu za kutosha kudumisha uhuru kutoka kwa ushawishi wa nchi yoyote mwanachama au kikundi cha nchi. Umoja wa Mataifa haupo ili kuhalalisha matendo ya wenye nguvu; ipo ili kuhakikisha kwamba mamlaka yanafanya kazi ndani ya sheria.
Katibu Mkuu hawezi kutimiza jukumu hili ikiwa ofisi itachukuliwa kuwa inafanya kazi kwa matakwa ya miji mikuu michache yenye ushawishi. Uhuru sio anasa katika jukumu hili; ndio chanzo cha mamlaka yake.
Pamoja na uhuru lazima uadilifu uje. Umoja wa Mataifa una kidogo katika njia ya mamlaka ya jadi: hauamuru majeshi, haudhibiti rasilimali nyingi za kifedha na hauwezi kulazimisha mataifa kuchukua hatua. Sifa yake kuu ni uhalali – imani kwamba inasimamia kitu kikubwa kuliko maslahi ya mataifa binafsi.
Uhalali huo unategemea sana uaminifu binafsi wa Katibu Mkuu. Uongozi wa kimaadili, uwazi, uwajibikaji na uthabiti lazima kwa mara nyingine ziwe sifa bainifu za ofisi.
Katika suala hili, ulimwengu ungefanya vyema kumkumbuka Dag Hammarskjöld, ambaye alielewa kwamba Katibu Mkuu hakuwa tu katibu wa serikali, lakini mtumishi wa Mkataba na, hatimaye, wa watu wa dunia. Alionyesha kwamba diplomasia ya utulivu na ujasiri wa maadili sio kinyume; ni washirika.
Alionyesha kuwa mamlaka ya Katibu Mkuu hayatokani na nguvu za kijeshi wala kiuchumi, bali ni uhuru, uadilifu na utayari wa kuchukua hatua pale inapohitajika.
Uangalifu mkubwa mara nyingi hupewa utambulisho wa Katibu Mkuu ajaye – utaifa, eneo, na jinsia inayoongezeka. Maswali haya yanaeleweka kisiasa, lakini sio maswali muhimu zaidi. Suala la kubainisha si wapi Katibu Mkuu anatoka, bali Katibu Mkuu anasimamia nini.
Umoja wa Mataifa mara nyingi huelezewa kama shirika la majimbo. Lakini majimbo yapo kwa ajili ya kuwahudumia watu, si vinginevyo. Ikiwa kanuni hiyo ni ya kweli katika ngazi ya kitaifa, lazima iwe kweli katika ngazi ya kimataifa. Umoja wa Mataifa, kwa hiyo, hatimaye si mali ya serikali. Ni mali ya watu ambao Mkataba wake uliandikwa kwa jina. Nchi wanachama hazimiliki Umoja wa Mataifa; wao ni wadhamini wake. Na wadhamini hawakukusudiwa kujihudumia wenyewe, bali wale ambao kwa niaba yao wanawajibika.
Uelewa huu unapaswa kuongoza uteuzi wa Katibu Mkuu ajaye. Msimamo huo unahitaji mtu ambaye anaelewa kuwa afisi hiyo si ya kiutawala tu, bali ni ya uhifadhi – uhifadhi wa Mkataba, sheria za kimataifa na imani ambayo watu wa ulimwengu huweka, hata hivyo, bila ukamilifu, katika Umoja wa Mataifa.
Mchakato wa uteuzi wenyewe, hata hivyo, huzua swali la mwisho na lisilofurahisha. Katibu Mkuu mara nyingi anatajwa kuwa mwanadiplomasia mkuu duniani, na bado watu wa dunia hawana sauti ya moja kwa moja katika kumchagua mtu huyu.
Uamuzi unategemea, kama kila mtu anajua, na idadi ndogo ya majimbo yana mamlaka ya kura ya turufu. Hili linaweza kuwa la kweli kisiasa, lakini inazidi kuwa vigumu kueleza umma wa kimataifa ambao umeelimika zaidi, umeshikamana zaidi na wenye ufahamu zaidi kuliko wakati wowote katika historia.
Pengine, basi, siku moja ulimwengu unaweza kujaribu kitu kipya – mashauriano ya kimataifa, au hata chaguzi za ulimwenguni pote – kuruhusu watu wa dunia kueleza mapendeleo yao kwa nani anayepaswa kuchukua ofisi hii ya kipekee ya kimataifa.
Ni wazo la kufurahisha kidogo, labda hata lisilowezekana kwa sasa, lakini lina hoja nzito: ikiwa Umoja wa Mataifa unaanza na “Sisi Watu,” basi sauti yao inapaswa kusikika kwa uwazi zaidi katika kuchagua kiongozi wake.
Hadi siku hiyo inafika, jukumu ni la nchi wanachama. Ni lazima wachague si mgombea aliye salama zaidi, si mgombea anayefaa zaidi na wala asiye na uwezekano mdogo wa kukasirisha serikali zenye nguvu. Ni lazima wamchague mgombea ambaye ana uwezekano mkubwa wa kushikilia Mkataba, kuzungumza kwa uhuru, kutenda kwa ujasiri na kurejesha uadilifu ofisini.
Dunia haihitaji meneja makini.
Ulimwengu unahitaji Katibu Mkuu shupavu.
Naima AbdellaouiUNOG – Mwakilishi wa Wafanyakazi wa UNison, Mtumishi wa Kimataifa wa Umma tangu 2004.
Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260330175103) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
