Katika kipindi cha hivi karibuni, sura ya Zanzibar imebadilika kwa kasi kubwa kufuatia utekelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo inayohusisha ujenzi wa miundombinu ya kisasa. Miradi hiyo imegusa sekta nyingi ikiwemo makazi, elimu, afya, usafiri, biashara na michezo, hali inayodhihirisha dhamira ya Serikali ya kuimarisha huduma kwa wananchi na kukuza uchumi.
Kwa mtu aliyewahi kufika Zanzibar miaka mitano iliyopita, mabadiliko ya sasa yanaweza kuonekana ya kushangaza.
Maeneo mengi ya Unguja na Pemba yamepata sura mpya yenye kuvutia, ikiwa ni ishara ya hatua kubwa iliyopigwa katika safari ya maendeleo.
Hakika juhudi hizi zinastahili pongezi hasa ikizingatiwa kuwa baadhi ya miradi hiyo awali ilionekana kuwa migumu kutekelezeka.
Hata hivyo, pamoja na mafanikio hayo, kumekuwapo na malalamiko kutoka kwa baadhi ya wananchi kuhusu dosari zilizojitokeza katika utekelezaji wa miradi hiyo. Hoja zinazojitokeza zinahusu kiwango cha ufanisi, uwazi katika utoaji wa zabuni na matumizi ya fedha za umma.
Ni wazi kuwa mashaka haya, iwe ni ya msingi au la, yasingepata nafasi kubwa katika mjadala wa umma kama kungekuwa na uwazi wa kutosha katika michakato ya utoaji wa zabuni na matumizi ya fedha za walipa kodi. Uwajibikaji katika miradi ya umma ni nguzo muhimu ya kujenga imani ya wananchi kwa Serikali.
Baadhi ya wachambuzi wamekuwa wakieleza kuwa kupitia mijadala ya Baraza la Wawakilishi, si rahisi kubaini iwapo miradi hiyo ilipata idhini stahiki ya matumizi ya fedha, jambo linalozua maswali kwa umma.
Wapo pia wanaohoji kwa nini hoja hizi zinapojadiliwa hukumbana na upinzani mkali, kana kwamba hakuna ulazima wa michakato ya kisheria kufuatwa kikamilifu.
Kutokuwepo kwa uwazi kumetoa mwanya wa kuibuka kwa mijadala mikubwa, ya wazi na isiyo rasmi, kuhusu thamani ya miradi hiyo na fedha zilizotumika.
Hali hii ingeweza kuepukika kama taratibu za manunuzi ya umma zingefuatwa kikamilifu na taarifa zake kuwekwa wazi kwa uchambuzi wa wadau.
Mfano halisi wa changamoto hizo ulijitokeza hivi karibuni baada ya mvua zisizo kubwa kusababisha mafuriko katika masoko ya Jumbi na Chuini, nje kidogo ya mji wa Unguja. Masoko hayo, yaliyokamilika ujenzi wake karibuni, yalifurika maji na kuharibu mazao na bidhaa za wafanyabiashara.
Tukio hilo liliathiri si wafanyabiashara pekee, bali pia wanunuzi waliokosa huduma kutokana na mazingira yasiyoruhusu shughuli za kawaida za soko. Swali linaloibuka ni kwa nini hakukuwa na mifumo madhubuti ya mifereji ya maji, hasa ikizingatiwa kuwa maeneo hayo yapo karibu na bahari.
Hali hiyo inaashiria uwepo wa udhaifu katika upangaji na utekelezaji wa miradi, jambo ambalo lingeweza kuepukika kwa kuzingatia viwango vya kitaalamu na kufanya tathmini ya kina kabla ya ujenzi.
Katika muktadha huo, ni muhimu kwa mamlaka husika kutoa ufafanuzi wa kina kwa umma kuhusu kasoro zilizojitokeza na hatua zinazochukuliwa kuzirekebisha. Uwajibikaji si tu wajibu wa kisheria, bali pia ni msingi wa uaminifu kati ya Serikali na wananchi.
Aidha, ni vyema miradi yote mikubwa ya maendeleo ikazingatia kikamilifu sheria na taratibu za manunuzi ya umma, ikiwemo utoaji wa zabuni kwa uwazi na ushindani wa haki. Zanzibar ina Sheria ya Ununuzi wa Umma ya mwaka 2025 ambayo imeweka misingi imara ya uwazi, uwajibikaji na uadilifu katika matumizi ya fedha za umma.
Hata hivyo, changamoto inaonekana kuwa katika utekelezaji wa sheria hiyo. Umma unatarajia kuona sheria ikitumika kikamilifu, na pale inapokiukwa, maelezo ya kina yatolewe kueleza sababu za kutofuata taratibu.
Vilevile, utekelezaji wa miradi unapaswa kuzingatia mipango jumuishi ili kuepusha athari zisizo za lazima kwa wananchi. Kwa mfano, katika baadhi ya maeneo, ujenzi wa barabara umeathiri miundombinu ya maji kwa kung’oa mabomba bila kuwepo kwa mpango mbadala wa kuhakikisha upatikanaji wa maji unaendelea bila kukwama.
Matokeo yake ni wananchi kukosa huduma ya maji safi na salama kwa muda mrefu, jambo linaloweza kuepukika kwa mipango bora ya awali. Ni muhimu kuhakikisha kuwa miradi ya maendeleo haileti athari hasi kwa huduma nyingine muhimu.
Kadhalika, zipo taarifa za uwekezaji mkubwa uliowekwa katika taa za barabarani katika baadhi ya maeneo, ambazo hata hivyo zilifanya kazi kwa muda mfupi kabla ya kuharibika au kuondolewa bila kutoa huduma iliyokusudiwa. Hii ni hoja nyingine inayohitaji uchunguzi wa kina ili kubaini kilichosababisha hali hiyo na namna ya kuepusha kurudia makosa kama hayo.
Kwa ujumla, mafanikio ya miradi ya maendeleo hayaishii katika kukamilika kwake pekee, bali hupimwa kwa ubora wa utekelezaji na manufaa yake kwa wananchi. Ni muhimu kuhakikisha kuwa kila hatua ya mradi, kuanzia upangaji, utekelezaji hadi ufuatiliaji, inazingatia viwango vinavyotakiwa.
