Kilichoanza kama wazo dogo takribani miaka tisa iliyopita sasa kimekua na kuwa jukwaa la kitaifa linalobadilisha namna vijana wa Kitanzania, hasa wasichana wanavyojihusisha na fani za sayansi, teknolojia, uhandisi na hisabati (STEM).
Kwa nchi kama Tanzania, umuhimu wa masomo ya STEM ni mkubwa sana. Taifa linapojenga uchumi wa kisasa unaotegemea viwanda, teknolojia na maarifa, kunahitajika rasilimali watu wenye ujuzi wa kisayansi na kiufundi. Sekta muhimu kama kilimo cha kisasa, afya, nishati, ujenzi, madini na mawasiliano zinahitaji wataalamu waliobobea katika STEM ili kuongeza tija, ubora wa huduma na ushindani wa bidhaa katika soko la ndani na kimataifa.
Akizungumza wakati wa ufunguzi wa kambi ya 9 ya kitaifa ya STEM jijini Dar es Salaam mwishoni mwa mwaka jana, Mkurugenzi Mtendaji wa Project Inspire, Dk Lwidiko Mhamilawa, alisema mpango huo umefikia hatua muhimu, huku wahitimu wa kambi za awali sasa wakiratibu na kuendesha shughuli hizo wao wenyewe.
“Kazi hii ilianza kama wazo rahisi takribani miaka tisa iliyopita. Mwanzoni nilikuwa mimi na timu ndogo tu tukisimamia kila kitu. Leo, wanufaika wa awali ndio wanaongoza kambi hii. Hii ndio athari tuliyokuwa tukitarajia,” alisema.
Alisema mpango huo, unaofadhiliwa kwa kiasi kikubwa na Serikali ya Canada kupitia Shirika la Umoja wa Mataifa la Watoto (Unicef) pamoja na washirika wengine wa kimkakati, unaendana na juhudi mpya za Tanzania za kuimarisha elimu ya STEM chini ya mtalaa mpya wa elimu wa taifa.
Msaada huo umeiwezesha Project Inspire kuanzisha vituo vya kujifunzia STEM kwa vitendo vinavyolenga ujifunzaji unaotokana na miradi na uzoefu wa vitendo.
Vituo vipya vitatu vimeanzishwa katika mikoa ya Songwe, Tabora na Kigoma, hatua iliyopanua upatikanaji wa elimu ya STEM katika maeneo ambayo awali fursa hizo zilikuwa chache.
Vituo hivyo vinawahudumia wanafunzi, walimu na jamii zinazozunguka, huku walimu wa maeneo husika wakipatiwa mafunzo ili kuendeleza mfumo huo hata baada ya kambi kumalizika.
Ushiriki wa wasichana unaendelea kuwa kipaumbele kikuu. Dk Mhamilawa alisema takribani asilimia 80 ya nyenzo za kujifunzia zimeandaliwa kwa namna inayowahamasisha wasichana kujihusisha na STEM, kusaidia kupunguza pengo la kijinsia linaloendelea katika elimu na taaluma za sayansi.
“Lengo letu ni kuhakikisha wasichana wanajiona wakijumuishwa katika nafasi hizi. Hivyo ndivyo tunavyovunja vikwazo vya muda mrefu,” alisema.
Kwa mujibu wa Project Inspire, zaidi ya asilimia 87 ya washiriki wa programu za hivi karibuni ni wasichana, idadi inayozidi malengo ya awali.
Katika mwaka uliopita, mpango huo umefikia zaidi ya watoto na vijana 4,000 katika mikoa mbalimbali na kufanya kazi na zaidi ya walimu 320 ili kuhakikisha athari ya muda mrefu.
Waandaaji walisema mamlaka za serikali za mitaa katika maeneo husika, zimekuwa na mchango mkubwa katika kuwezesha uanzishwaji na uendelevu wa vituo hivyo.
Akizungumza na wahitimu, walezi na washirika, Mwakilishi wa Unicef na mkuu wa idara ya elimu, Simone Vis, aliipongeza Project Inspire kwa kujitolea kwake kwa jamii zisizo na fursa za kutosha na kwa kuwekeza katika uwezo wa vijana.
“Kipaji kipo kila mahali, lakini fursa siyo sawa. Kambi hii ipo kwa sababu vijana kutoka kila kona ya nchi hii wanastahili kupata ujuzi utakaounda kesho,” alisema.
Wahitimu walihimizwa kuona hafla hiyo kama mwanzo badala ya mwisho, na kuthamini kazi ya pamoja, mawasiliano na heshima sambamba na ujuzi wa kiufundi, ambao ulielezwa kuwa muhimu katika kutatua changamoto halisi za dunia.
Athari ya vitendo ya kambi hiyo ilionekana kupitia miradi iliyowasilishwa na wanafunzi. Baadhi walisema mpango huo uliwawezesha kubadilisha nadharia za darasani kuwa suluhisho zinazofanya kazi, huku wakinufaika na ushauri kutoka kwa washiriki wa awali.
Miongoni mwao ni mhitimu wa kidato cha nne kutoka mkoani Songwe, Adveria Meru (19), aliyewasilisha mradi wa kuzalisha umeme kwa kutumia ndimu na vifaa vilivyorejelewa kutoka redio ndogo na tochi.
Alisema wazo hilo lilitokana na masomo aliyosoma kuhusu namna vitu vyenye asidi vinavyoweza kuzalisha umeme.
“Fursa hii imenisaidia kuamini kwamba, kama msichana ninayependa sayansi, ninaweza kutimiza ndoto zangu,” alisema.
Kutoka Kigoma, Rose Shupa (17) aliwasilisha mashine ndogo iliyoundwa kugawa na kupima vipande vya sabuni kwa kutumia metali na plastiki.
Alisema wazo hilo lilichochewa na uzoefu wake wa kuuza sabuni katika duka la familia yao, ambapo wateja walikuwa wakilalamika kuhusu vipande visivyo na vipimo sawa.
“Nilitaka sabuni iuziwe kwa vipimo sawa, kama ilivyo sukari na bidhaa nyingine,” alisema, akiongeza kuwa kambi hiyo imempa motisha ya kuendelea kubuni ubunifu wa vitendo.
Wavulana pia walishiriki katika programu hiyo. Samri Kalago (13) aliwasilisha mradi wa ndege ndogo isiyotumia rubani (droni).
“Nilipata wazo la kutengeneza droni kwa sababu nilitaka kupiga picha za juu bila kushika kamera ya simu. Natumaini hapa ni mahali sahihi kwangu kukua na kujifunza zaidi,” alisema.
Kwa mujibu wa Dk Mhamilawa, wanafundisha wanafunzi kutokana na udadisi wao wa kiakili ya sayansi na kuwawezesha mpaka kufikia kuwa wanasayansi halisi.
“Hii ni kufundisha kupitia mbinu mbalimbali ikiwemo miradi, lakini pia kuandaa mazingira mazuri ya kujifunzia kama vile kujenga STEM Parks (vituo vya utoaji mafunzo ya STEM), pamoja na kuwapatia fursa na kuwashikilia tangu wakiwa wadogo na kuhakikisha wanajifunza na kupata hamasa ya kuipenda sayansi, ” anasema.
Anaongeza: “Kwa nchi zilizoendelea takribani asilimia 60 mpaka 70 ya mapato yao yanatokana na teknolojia, sayansi, uhandisi na hesabu, na ili Tanzania tuweze kufika huko tunahitaji wanataaluma wengi, kwahiyo ndiyo maana tunafanya hivi.’’
Julai 2023, Waziri wa Elimu, Sayansi na Teknolojia Profesa Adolf Mkenda alisisitiza haja ya teknolojia kutumika zaidi ili nchi iendane na kasi ya ulimwengu wa sayansi.
Alisema Serikali kupitia wizara yake ina mpango wa kujenga vituo vingi vya masomo ya STEM kwa nchi nzima.
Alisema hayo alipotembelea kituo cha saysnsi cha STEM Park Inspire kilichopo jijini Tanga wakati akiwa kwenye ziara ya siku mbili mkoani humo kwa lengo la kujua maendeleo ya sayansi na teknolojia.
“Nimetembelea kituo hiki cha sayansi ili kuona maendeleo ya elimu ya sayansi na teknolojia, hapa nimeona vitu vizuri wanavyofundisha kupitia teknolojia. Tunakoelekea hakutakuwa na mwalimu ataingia darasani na kuandika kwenye ubao bali watakuwa wakitumia teknolojia kwa kuwafikirisha wanafunzi wajifunze mpaka waelewe wenyewe,” alisema na kuongeza:
“Hii Park ni kitu kimoja cha umuhimu sana ambacho kitakwenda kuchochea utundu na uelewa wa vijana, hapa nitoe pongezi kwa Halmashauri ya Jiji la Tanga kwa kutoa eneo hili ambalo wenzetu wamejenga park hii na kuwawezesha vijana wetu.
Aliongeza kuwa wizara ina mpango wa kujenga vyuo vingi nchini ili watoto wengi wapate kujifunza na kwa kuanzia litatengwa eneo kubwa jijini Dodoma na kujenga kituo kikubwa ambacho kitakuwa cha mfano.
Masomo ya STEM, ambayo yanajumuisha sayansi, teknolojia, uhandisi na hisabati, ni eneo muhimu la elimu linalolenga kujenga maarifa, ujuzi na uwezo wa vitendo kwa wanafunzi. Masomo haya hayazingatii tu nadharia za darasani, bali yanahimiza ufikiri wa kina, ubunifu na utatuzi wa matatizo halisi yanayoikabili jamii. Kupitia STEM, wanafunzi hujifunza namna ya kutumia sayansi na teknolojia kubuni suluhisho linaloweza kutekelezeka katika maisha ya kila siku.
Kwa nchi kama Tanzania, umuhimu wa masomo ya STEM ni mkubwa sana. Taifa linapojenga uchumi wa kisasa unaotegemea viwanda, teknolojia na maarifa, kunahitajika rasilimali watu wenye ujuzi wa kisayansi na kiufundi. Sekta muhimu kama kilimo cha kisasa, afya, nishati, ujenzi, madini na mawasiliano zinahitaji wataalamu waliobobea katika STEM ili kuongeza tija, ubora wa huduma na ushindani wa bidhaa katika soko la ndani na kimataifa.
Masomo ya STEM pia yana mchango mkubwa katika kutatua changamoto za maendeleo kwa kutumia suluhisho za ndani. Kupitia ubunifu na tafiti ndogo ndogo, vijana wanaweza kubuni teknolojia rahisi na nafuu za kukabiliana na changamoto kama upungufu wa umeme, maji safi, huduma za afya na uhifadhi wa mazingira. Hii husaidia kupunguza utegemezi wa teknolojia kutoka nje na kuimarisha uwezo wa nchi kujitegemea.
Aidha, STEM hutoa fursa pana za ajira na ujasiriamali kwa vijana. Ujuzi wa sayansi na teknolojia huwawezesha vijana kujiajiri, kuanzisha biashara bunifu na kutumia teknolojia kama nyenzo ya kukuza uchumi. Hali hii ni muhimu hasa katika kupunguza tatizo la ukosefu wa ajira miongoni mwa vijana, ambalo ni changamoto kubwa katika nchi zinazoendelea.
Masomo ya STEM yana umuhimu pia katika kukuza usawa wa kijinsia. Kuwahamasisha wasichana kushiriki katika masomo ya sayansi na teknolojia husaidia kuvunja mitazamo potofu ya muda mrefu na kuongeza ushiriki wa wanawake katika sekta muhimu za maendeleo. Ushiriki huo huongeza mchango wa wanawake katika ujenzi wa taifa na kuleta maendeleo jumuishi.
Kwa ujumla, masomo ya STEM ni msingi muhimu wa maendeleo endelevu ya Tanzania. Yanajenga kizazi chenye maarifa, ujuzi wa vitendo na uwezo wa kufikiri kwa ubunifu, ambacho kinaweza kukabiliana na changamoto za sasa na za baadaye na kuchangia kikamilifu katika maendeleo ya taifa.
