Dar es Salaam. Katika mjadala wa ufaulu wa wanafunzi, mara nyingi lawama hutupwa kwa mitalaa, walimu, miundombinu au nidhamu ya mwanafunzi.
Masuala haya ni muhimu, lakini kuna jambo moja la msingi ambalo mara nyingi husahaulika au kupewa uzito mdogo kuliko linavyostahili: afya ya mwanafunzi.
Afya ndiyo nguzo kuu ya maendeleo ya taaluma, na bila afya bora, juhudi zote za kuboresha elimu huishia kuwa ndoto isiyotimia. Kwa maneno mengine, afya inaweza kukuza ufaulu au kuupunguza kwa kiwango kikubwa.
Mwanafunzi mwenye afya njema huwa na uwezo mkubwa wa kujifunza, kufikiri na kushiriki kikamilifu katika shughuli za masomo.
Afya bora humuwezesha mtoto kuhudhuria masomo kwa wakati, kusikiliza darasani, kufanya mazoezi ya darasani na nyumbani, pamoja na kushiriki mitihani bila vikwazo.
Kinyume chake, mwanafunzi mwenye afya duni hukumbwa na changamoto nyingi: kuumwa mara kwa mara, uchovu wa kudumu, kushindwa kuzingatia masomo na hatimaye kukosa madarasa muhimu. Hali hii huathiri moja kwa moja ufaulu wake.
Afya ya mwanafunzi huanza na masuala madogo yanayoonekana ya kawaida, lakini yenye athari kubwa. Mavazi, kwa mfano, ni sehemu muhimu ya afya. Mwanafunzi anapaswa kuvaa nguo safi, zinazomkinga na baridi, jua kali au mvua. Mavazi yasiyofaa, hasa katika mazingira ya baridi au mvua, yanaweza kusababisha maradhi kama mafua, homa na magonjwa ya mfumo wa upumuaji.
Mwanafunzi anayesumbuliwa na maradhi haya mara kwa mara hupoteza muda mwingi wa masomo na hatimaye kushindwa kufuatilia masomo ipasavyo.
Usafi wa mwili nao ni msingi mwingine wa afya bora. Kuoga mara kwa mara, kunawa mikono kwa maji safi na sabuni, pamoja na kutunza usafi wa meno ni mambo ya msingi yanayopaswa kufundishwa na kusimamiwa tangu utotoni.
Magonjwa mengi ya kuambukiza kama kuhara, minyoo na magonjwa ya ngozi husababishwa na ukosefu wa usafi. Mtoto anayepata maradhi haya huwa dhaifu, hukosa nguvu za kujifunza na mara nyingi hulazimika kukaa nyumbani au hospitalini badala ya darasani.
Lishe bora ni mhimili mwingine muhimu unaoamua afya na ufaulu wa mwanafunzi. Mwanafunzi anayekula chakula chenye virutubisho vyote muhimu kama protini, wanga, mafuta, vitamini na madini, huwa na nguvu za mwili na akili.
Kinyume chake, utapiamlo huathiri ukuaji wa ubongo, kumbukumbu na uwezo wa kufikiri. Utafiti mwingi unaonesha kuwa watoto wenye upungufu wa lishe, hasa chuma na iodini, hupata shida katika kujifunza na mara nyingi hupata alama za chini shuleni. Hivyo, chakula shuleni na nyumbani si suala la ziada, bali ni uwekezaji wa moja kwa moja katika ufaulu.
Mazingira anayosomea mwanafunzi pia ni sehemu ya afya yake. Darasa lenye hewa ya kutosha, mwanga wa kutosha na usafi lina mchango mkubwa katika afya ya mwanafunzi.
Madarasa yenye msongamano mkubwa wa wanafunzi, hewa chafu au mwanga hafifu huongeza hatari ya maambukizi ya magonjwa na husababisha uchovu wa macho na akili. Vilevile, mazingira ya shule yasiyo na vyoo safi na maji salama huweka wanafunzi katika hatari ya magonjwa ya mlipuko, jambo linaloathiri mahudhurio na ufaulu.
Afya ya akili ni kipengele kingine ambacho mara nyingi hupuuzwa, lakini kina athari kubwa kwa ufaulu. Msongo wa mawazo, hofu, unyanyasaji na presha ya masomo vinaweza kumfanya mwanafunzi ashindwe kuzingatia masomo.
Mwanafunzi anayekua katika mazingira ya hofu au dharau, iwe nyumbani au shuleni, hupoteza ari ya kujifunza. Afya bora ya akili humwezesha mwanafunzi kuwa na kujiamini, kuuliza maswali, kushirikiana na wengine na kukabiliana na changamoto za masomo.
Afya duni ni chanzo kikubwa cha kutohudhuria masomo. Kila siku anayokosa mwanafunzi ni pengo linalohitaji kufidiwa. Kwa wanafunzi wengi, mapengo haya hayawezi kufidiwa kikamilifu, hasa katika mazingira yenye uhaba wa walimu au vifaa vya kujifunzia. Mtoto anapokosa masomo ya msingi, huanza kupoteza mwelekeo, hupata alama duni na hatimaye huonekana kama “hafai”, ilhali chanzo cha tatizo ni afya.
Ni muhimu kwa wazazi, walimu na jamii kwa ujumla kutambua kuwa afya ya mwanafunzi si jukumu la sekta ya afya pekee.
Ni jukumu la pamoja. Wazazi wanapaswa kuhakikisha watoto wanapata lishe bora, mavazi yanayofaa na huduma za afya kwa wakati. Walimu nao wanapaswa kuzingatia masuala ya afya shuleni, ikiwemo usafi, mazingira salama na msaada wa kisaikolojia. Serikali, kwa upande wake, inapaswa kuwekeza katika miundombinu ya shule inayozingatia afya na ustawi wa mwanafunzi.
Kwa ujumla, afya ni mtaji wa maendeleo ya taaluma. Elimu bora haiwezi kujengwa juu ya miili dhaifu na akili zilizochoka. Tunapozungumzia kuboresha ufaulu, hatuna budi kuanza na kuwekeza katika afya ya mwanafunzi.
Mtoto mwenye afya njema leo ndiye msomi, mtaalamu na kiongozi wa kesho. Bila afya, hakuna ufaulu; na bila ufaulu, maendeleo ya taifa hubaki kuwa ndoto.
