BRUSSELS, Ubelgiji, Februari 6 (IPS) – Mapema Januari, Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa la dharura mkutano wa Venezuela alifuata njia inayojulikana ya kupooza. Wanachama walizozana kuhusu serikali ya Marekani kutekwa nyara kwa Nicolas Maduropamoja na onyo nyingi iliweka mfano wa hatari, lakini hakuna azimio lililokuja.
Hili halikuwa la kipekee. Mnamo 2024, wanachama wa kudumu walitupwa kura nane za turufukiwango cha juu zaidi tangu 1986. Mnamo 2025, Baraza lilipitisha maazimio 44 pekee, maazimio ya chini kabisa tangu 1991. Mgawanyiko mkubwa ulizuia majibu ya maana kwa Gaza na migogoro ya Myanmar, Sudan na Ukrainia.
Baraza la Usalama lililoundwa mwaka wa 1945, ndilo chombo chenye nguvu zaidi cha Umoja wa Mataifa, chenye jukumu la kudumisha amani na usalama wa kimataifa, lakini pia kulinda kwa kiasi kikubwa nafasi ya upendeleo ya mataifa yenye nguvu zaidi baada ya Vita vya Pili vya Dunia. Kati ya wanachama wake 15, 10 wamechaguliwa kwa mihula ya miaka miwili, lakini watano – China, Ufaransa, Urusi, Uingereza na Marekani – ni wa kudumu na wana mamlaka ya kura ya turufu. Veto moja inaweza kuzuia azimio lolote, bila kujali usaidizi wa kimataifa. Muundo wa anachronistic wa Baraza unaonyesha na kutoa tena mienendo ya nguvu iliyopitwa na wakati.
Tangu ilipoanzisha uvamizi wake kamili wa Ukraine mnamo Februari 2022, Urusi imeendelea kutumia kura yake ya turufu licha ya kukiuka Mkataba wa Umoja wa Mataifa. Huko Gaza, Marekani ilipinga mapendekezo manne ya kusitisha mapigano kabla ya Baraza hilo kupitisha Azimio la 2728 Machi 2024, siku 171 baada ya shambulio la Israeli. Wakati huo zaidi ya watu 10,000 walikuwa wameuawa.
Baraza linapofungwa, ina maana mateso zaidi chini. Ulinzi wa raia unashindwa, michakato ya amani inakwama na uhalifu wa haki za binadamu hauadhibiwi.
Kesi ya mageuzi
Tangu Umoja wa Mataifa uanzishwe, idadi ya nchi wanachama imeongezeka mara nne na idadi ya watu duniani imeongezeka kutoka bilioni 2.5 hadi 8. Lakini mataifa yenye nguvu za kikoloni ambayo yanawakilisha wachache wa wakazi duniani bado yana viti vya kudumu huku mabara yote yakibakia bila uwakilishi.
Wito wa mageuzi yamefanywa kwa miongo kadhaa, lakini yanakabiliwa na changamoto kubwa: mageuzi yanahitaji marekebisho ya Mkataba wa Umoja wa Mataifa, mchakato ambao unahitaji kura nzuri ya theluthi mbili ya Baraza Kuu, kuidhinishwa na theluthi mbili ya nchi wanachama na idhini kutoka kwa wanachama wote watano wa kudumu wa Baraza.
Umoja wa Afrika umesonga mbele mahitaji ya wazi zaidi. Ikisisitiza haki ya kihistoria na uwezo sawa kwa upande wa kusini wa kimataifa, inatoa wito kwa Baraza hilo kuongezwa hadi kufikia wanachama 26, huku Afrika ikiwa na viti viwili vya kudumu vyenye haki kamili ya kura ya turufu na viti vitano visivyo vya kudumu.
India imekuwa hasa sauti katika kudai nafasi kubwa zaidi katika Baraza lililofanyiwa mageuzi. G4 – Brazil, Ujerumani, India na Japan – imependekeza upanuzi kwa wanachama 25 au 26 na viti sita vipya vya kudumu: viwili kwa Afrika, viwili vya Asia na Pasifiki, kimoja Amerika ya Kusini na Karibiani na kimoja kwa Ulaya Magharibi. Wanachama wapya wa kudumu watapata mamlaka ya kura ya turufu baada ya kipindi cha mapitio cha miaka 10 hadi 15.
Kuungana kwa Makubalianokundi linaloongozwa na Italia ambalo linajumuisha Argentina, Mexico, Pakistani na Korea Kusini, linapinga uundwaji wa viti vipya vya kudumu, likisema hii ingepanua tu utawala uliopo wa oligarchy. Badala yake, wanapendekeza masharti marefu yanayozunguka na uwakilishi mkubwa zaidi kwa maeneo ambayo hayawakilishwi sana.
Wanachama watano wa kudumu wanaonyesha viwango tofauti vya uwazi kufanya mageuzi. Ufaransa na Uingereza zinaunga mkono upanuzi kwa kutumia kura ya turufu, huku Marekani ikiunga mkono kuongeza viti vya kudumu vya Waafrika lakini bila kura ya turufu. China inaunga mkono viti vipya vya Afrika, lakini anapinga vikali Uanachama wa kudumu wa Japani, wakati Urusi inaunga mkono mageuzi kimsingi lakini inaonya dhidi ya kulifanya Baraza hilo kuwa ‘pana sana’.
Nafasi hizi zinaonyesha ushindani na hamu ya kuzuia wapinzani kupata madaraka. Wanachama wa kudumu wa sasa wanaogopa ushawishi uliopunguzwa, wakati majimbo ambayo yanajiona kama mamlaka yanayoinuka yanataka hadhi na nguvu inayokuja na uanachama wa Baraza.
Kuongeza wanachama wapya kunaweza kusaidia kurekebisha usawa dhidi ya kusini mwa kimataifa, lakini si lazima kulifanya Baraza kuwa na ufanisi zaidi, kuwajibika na kujitolea kulinda maisha ya binadamu na haki za binadamu, hasa kama mataifa mengi yatapata mamlaka ya kura ya turufu.
Mfaransa-Mexican mpango kutoka 2015 inatoa njia ya kawaida zaidi: kujizuia kwa hiari katika hali ya ukatili mkubwa. Pendekezo hilo linawataka wanachama wa kudumu kujiepusha na kura ya turufu katika visa vya uhalifu dhidi ya ubinadamu, mauaji ya halaiki na uhalifu wa kivita. Hii inakamilisha juhudi za kuongeza gharama za kisiasa za kura ya turufu, ikiwa ni pamoja na Kanuni ya Maadili iliyotiwa saini na majimbo 121 na Azimio la Mkutano Mkuu 76/262ambayo inahitaji mjadala kila kura ya turufu inapopigwa.
Changamoto mpya
Sasa changamoto mpya imeibuka kutoka kwa utawala wa Trump, ambao hivi majuzi ulizindua Bodi ya Amani katika Kongamano la Kiuchumi la Dunia huko Davos. Hili limebadilika kutoka kwa taasisi ya muda iliyoundwa na azimio la Baraza la Usalama la kuitawala Gaza na kuwa moja inayoonekana kuwa ya kudumu ambayo inalenga jukumu kubwa la kimataifa chini ya udhibiti wa kibinafsi wa Trump. Uanachama wake unaenda kinyume na serikali za kimabavu, na haki za binadamu hazitajwi katika rasimu yake ya katiba.
Badala ya kuhalalisha Bodi ya Amani, juhudi zinapaswa kuzingatia mageuzi ya Baraza la Usalama ili kushughulikia dosari mbili kuu za uwakilishi na mamlaka ya kura ya turufu. Uwajibikaji na uwazi lazima pia uimarishwe. Mashirika ya kiraia lazima yawe na nafasi ya kujihusisha na Baraza na kuyahimiza mataifa kuyapa kipaumbele Mkataba wa Umoja wa Mataifa badala ya maslahi binafsi.
Kasi fulani ipo. Septemba 2024 Mkataba wa Baadaye viongozi waliojitolea kutengeneza modeli ya mageuzi iliyojumuishwa. Tangu 2008, rasmi mazungumzo baina ya serikali wameshughulikia upanuzi wa wanachama, uwakilishi wa kikanda, mageuzi ya kura ya turufu na mbinu za kufanya kazi. Haya yalikua wazi zaidi mnamo 2023, na vikao vilirekodiwa mtandaoni, vikiruhusu mashirika ya kiraia kufuatilia kesi na kutoa changamoto kwa majimbo yanayozuia.
Walakini, juhudi za mageuzi zilikabiliwa na masilahi yaliyoimarishwa, ushindani wa kijiografia na hali ya kitaasisi hata kabla ya Trump kuanza kusababisha machafuko. Umoja wa Mataifa unakabiliwa na 2026 inayodai, kulazimishwa kupunguza ufadhili wakati wa shida ya ukwasi wakati wa kuchagua katibu mkuu ajaye. Katika hali kama hizi, inajaribu kuahirisha maamuzi magumu.
Lakini kesi ya mageuzi iko wazi, kama ilivyo chaguo: kuchukua hatua ya kulifanya Baraza kufaa kwa madhumuni au kukubali kuendelea kupooza na kutokuwa na umuhimu, na kuruhusu kubadilishwa na Bodi ya Amani ya Trump.
Samweli Mfalme ni mtafiti wa mradi wa utafiti unaofadhiliwa na Horizon Europe IMEHAKIKIWA: Kuchagiza Ushirikiano kwa Ulimwengu katika Mpito katika CIVICUS: Muungano wa Dunia wa Ushiriki wa Raia.
Kwa mahojiano au habari zaidi, tafadhali wasiliana (barua pepe inalindwa)
© Inter Press Service (20260206101229) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
