Dar es Salaam. Dawa za asili zinazotokana na miti ya misituni husafirishwa mamia ya kilometa hadi jijini Dar es Salaam, ambako zimejenga mnyororo mpana wa usambazaji unaolihudumia jiji hilo.
Mtandao huo, ambao kwa kiasi kikubwa ni usio rasmi, unaendeshwa nje ya mifumo madhubuti ya udhibiti na hivyo kuzidi uwezo wa mamlaka za jiji kusimamia kikamilifu shughuli zake.
Kiini cha biashara ya dawa za asili ni malighafi zinazopatikana hasa ndani ya nchi.
Wauzaji na wamiliki wa maduka wanasema kuwa asili ya kila dawa inategemea aina ya tiba inayotayarishwa, huku Morogoro, Arusha, Manyara na Zanzibar zikitajwa miongoni mwa vyanzo vikuu vya upatikanaji.
Maeneo hayo yanathaminiwa si tu kwa utajiri wao wa bioanuwai, bali pia kwa urithi wa muda mrefu wa utamaduni wa tiba za asili.
Ingawa mtandao huo unaonekana kuwa usio rasmi katika mitaa ya Dar es Salaam, unaongozwa na masharti makali ya kisheria yaliyoundwa kulinda afya ya umma.
Maeneo hayo yanathaminiwa kwa bioanuwai yake na urithi wa muda mrefu wa tiba za mitishamba.
Ingawa mtandao huo huonekana usio rasmi katika mitaa ya Dar es Salaam, unasimamiwa na masharti madhubuti ya kisheria yaliyokusudiwa kulinda afya ya umma.
Kwa mujibu wa Sheria ya Tiba Asili na Tiba Mbadala, Sura ya 244 (Marejeo ya 2023), mamlaka kuu ya udhibiti ni Baraza la Tiba Asili na Tiba Mbadala (TAHPC).
Sheria hii inaweka mfumo wa kukuza, kudhibiti na kusimamia sekta hiyo, kuhakikisha kila dawa, kuanzia msituni hadi kwenye rafu za duka, inachunguzwa kwa usalama wake.
Kifungu cha 30 cha sheria hiyo kinakataza wazi vitendo vyovyote vya tiba asili vinavyoweza kuhatarisha wagonjwa, kikiweka usalama wa umma mbele ya maslahi ya kibiashara.
Usajili wa bidhaa ni kiini cha mfumo wa udhibiti. Kanuni ya 11 ya Kanuni za Tiba Asili na Tiba Mbadala (Usajili wa Dawa) za mwaka 2008 inaeleza kuwa hakuna dawa inayoweza kutumika bila kusajiliwa, isipokuwa katika hali za dharura.
Bidhaa zote zinapaswa kufanyiwa uchunguzi wa sumu (toxicological analysis) na Mamlaka ya Maabara ya Mkemia Mkuu wa Serikali (GCLA) kabla ya kuidhinishwa.
Uuzaji na usambazaji pia vinasimamiwa. Jedwali la Tatu la sheria linaipa baraza mamlaka ya kusimamia masoko, dawa za ngazi ya mtaalamu na kuhakikisha mauzo yanafanyika katika maeneo yaliyoidhinishwa pekee.
Ofisi ya Rais – Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (Tamisemi) inafuatilia vituo vya uuzaji katika ngazi ya mitaa, huku uzingatiaji wa Kanuni za Sasa za Uzalishaji Bora (cGMP) ukihitajika ili kuhakikisha uzalishaji unafanyika kwa usafi na ubora unaolingana.
Hata hivyo, hali halisi ilivyo mitaani mara nyingi hutofautiana na mfumo huo wa kisheria.
“Utakuta dawa nyingi zinafika hapa kama unga, magome au mizizi. Kisha tunazipakia kulingana na mahitaji ya mteja na kwa namna itakavyotuongezea faida,” anasema Abdallah Rashid, mmiliki wa Herbal Care Supplies, Kariakoo.
Wauzaji wengine wanasema si bidhaa zote huchakatwa dukani. Baadhi hufika tayari zimefungashwa kutoka kwa wafanyabiashara waliobobea katika maandalizi.
“Kuna dawa tunazonunua tayari zimefungwa. Hizo tunauza moja kwa moja, lakini nyingine tunaziandaa kulingana na mahitaji ya mteja,” anasema muuzaji wa Buguruni, Faudhia Salum.
Maarifa kuhusu dawa ipi hutibu ugonjwa gani mara nyingi hutokana na vitabu, urithi wa kifamilia na uzoefu wa vitendo.
“Tunatumia sana vitabu kuelewa matumizi ya kila dawa. Lakini uzoefu pia hukusaidia kuelewa dawa nyingi zaidi kadri muda unavyopita,” anasema mmiliki wa Ndola Herbal Centre, Mbagala, Hamisi Ndola.
Wauzaji wengi wanasema hawafanyi uchunguzi wa kitabibu. “Hatumchunguzi mgonjwa. Mtu huja akijua ana tatizo gani, kazi yetu ni kumpa dawa inayolingana na tatizo hilo,” anasema Salum.
“Wateja wengi huja wakiwa na uelewa wa tatizo lao, nasi tunawaongoza kupata dawa sahihi kulingana na uzoefu na mafunzo yetu,” anaongeza Jongo Omary wa Afya Asili Centre, Mbagala.
Rehema Mkinga wa Uhai Herbal Solutions, Manzese, anasema imani hujengwa kupitia mawasiliano ya moja kwa moja na mteja.
“Hata kama duka lina wateja wengi, tunahakikisha kila mmoja anaondoka na dawa sahihi. Hapo ndipo imani hujengeka,” anasema.
Mbali na maduka ya kawaida, kuna tabaka linalokua la mawakala wa mtandaoni wanaowaunganisha wauzaji na wateja kupitia mitandao ya kijamii, wakipata kamisheni ya asilimia tano hadi 12 kwa kila mauzo.
Mwanafunzi wa chuo, Jackline Shayo (20), anasema huuza zaidi bidhaa za ngozi na tiba zinazolenga afya ya sehemu za siri.
“Bei huwa kati ya Sh12,000 hadi Sh90,000, kulingana na bidhaa na ukubwa wa tatizo.
“Kazi hii ni rahisi kwa sababu unahitaji simu na intaneti tu. Mauzo yakikamilika, napata asilimia tano hadi kumi ya faida,” anaongeza.
Wakala mwingine wa mtandaoni, Nickson Silla (22), anasema bidhaa za kuongeza nguvu za kiume ndizo zinazouzwa kwa kasi zaidi.
“Bei zinaanzia Sh35,000 hadi Sh320,000, kutegemea muda ambao mteja amekuwa na tatizo. Mtandao unatoa faragha na kuondoa aibu,” anasema.
Tabaka hili la kidijitali linaonesha ugumu wa mnyororo wa usambazaji wa dawa za asili. Kwa mujibu wa Utafiti wa Uchunguzi wa Matumizi ya Tiba Asili (EAC–GIZ, 2021), mnyororo huanza na uvunaji wa porini kukusanya mizizi, magome na majani moja kwa moja kutoka mazingira asilia.
Rasilimali kubwa za misitu Tanzania hufanya njia hii kuwa chanzo kikuu, lakini inaleta wasiwasi wa uendelevu na usalama.
Mpango Mkakati wa Kitaifa wa Tiba Asili na Tiba Mbadala I (2016) wa Wizara ya Afya unaonya kuwa utegemezi wa uvunaji wa porini hauwezi kudumu na unapendekeza kuanzishwa kwa mashamba ya mimea tiba, ili kuhakikisha upatikanaji salama na endelevu.
Hata hivyo, sehemu kubwa ya upatikanaji wa malighafi Dar es Salaam bado hutegemea mitandao isiyo rasmi, ambayo ni vigumu kufuatilia na kudhibiti.
Baada ya kuvunwa, malighafi huingia katika hatua za jumla na uchakataji, ambazo kwa kiasi kikubwa haziko wazi.
Ripoti ya Ukaguzi wa Utendaji kuhusu Udhibiti wa Tiba Asili na Tiba Mbadala ya mwaka 2024 inaeleza kuwa kati ya dawa 499 zilizochukuliwa sampuli sokoni, ni nane tu zilikuwa zimesajiliwa, ishara kuwa nyingi hupita nje ya mifumo rasmi ya usalama.
Rejareja ndiyo sehemu inayoonekana zaidi, kuanzia wachuuzi wa mitaani hadi maduka maalumu katika maeneo yenye shughuli nyingi.
Utafiti wa EAC–GIZ (2021) unaonesha kuwa sasa dawa za asili zinapatikana hata katika maduka makubwa na ndani ya hospitali, ishara ya ukuaji wa kibiashara wa sekta.
Pamoja na upanuzi huu, mapengo ya udhibiti bado yapo. Wauzaji wengi hawana mafunzo ya kutosha kuhusu Uzalishaji Bora (GMP), jambo linalosababisha ubora kutofautiana kati ya dozi au mzigo mmoja na mwingine, hata chini ya jina moja la biashara.
Takwimu za Wizara ya Afya zinaonyesha Tanzania huuza nje zaidi ya tani 30 za dawa za asili kwa mwaka, zikiingiza takribani dola 200,000. Hata hivyo, sehemu kubwa ya mnyororo wa thamani bado haijadhibitiwa kikamilifu, huku faida wakati mwingine ikiwekwa mbele ya kanuni za usalama.
Kaimu Mkurugenzi Msaidizi wa Huduma za Tiba, Dk Winifrida Kidima, anasema baraza hufanya ufuatiliaji wa moja kwa moja na wa kupokea taarifa kila mwaka.
“Baraza bado linakabiliwa na changamoto za rasilimali, lakini ukaguzi na usimamizi vinaendelea kufanyika kila mwaka,” anasema.
Katika mwaka wa fedha 2024/25, wizara ilijikita zaidi katika kutoa elimu kuliko kutaifisha bidhaa.
“Hakuna dawa za asili zilizotaifishwa au kufutwa. Badala yake, tulitoa elimu kwa wadau kuhusu namna ya kuzingatia sheria na miongozo,” anasema.
Wizara, kupitia Baraza la Tiba Asili, kwa sasa inashirikiana na Ofisi ya Mganga Mkuu wa Mkoa kusajili waganga wa jadi Dar es Salaam. Zoezi hilo linafanyika Februari 9 hadi 20, 2026, katika Mtaa wa Mkunguni.
Mratibu wa zoezi hilo, Lucy Laurian, anasema lengo ni kuhakikisha watoa huduma wanafanya kazi kwa mujibu wa sheria.
“Tunawahimiza waganga wote kujitokeza kwa wingi kusajiliwa na kupata leseni halali. Ni kosa kisheria kutoa huduma bila usajili chini ya Sheria ya Tiba Asili na Tiba Mbadala, Sura ya 244,” anasema.
Anaongeza kuwa Msajili na Baraza wana mamlaka ya kuchukua hatua za kisheria dhidi ya wanaokiuka, ikiwamo faini au adhabu nyingine.
Katika Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi Muhimbili (Muhas), watafiti wanasema kuziba pengo kati ya sheria na uhalisia wa soko kunahitaji kuimarisha uwezo wa kitaalamu katika kila hatua ya mnyororo wa usambazaji.
Dk Benson Mugaka wa Taasisi ya Tiba Asili anasema changamoto kubwa ni kuongezeka kwa wafanyabiashara wasio na utaalamu wa kutosha kadri sekta inavyokuwa ya kibiashara zaidi.
“Hata kama kuna familia zenye ujuzi mkubwa wa tiba asili, biashara inapokua kila mtu anaingia. Hapo ndipo changamoto huanza,” anasema.
Kwa kujibu hali hiyo, Muhas imeanzisha mafunzo ya muda mfupi katika ngazi tatu, yakihusu misingi ya uzalishaji, matakwa ya kisheria, taratibu za usajili, ufungashaji salama na viwango vya ubora.
Watafiti wanasema kuimarisha ujuzi wa wale wote wanaohusika katika mnyororo wa usambazaji kutakuwa muhimu katika kupunguza hatari za kiafya kwa watumiaji wa dawa za asili jijini Dar es Salaam.
