GENEVA, Februari 24 (IPS) – Ushindani mkali wa mamlaka, udhibiti na ŕasilimali unafanyika katika jukwaa la dunia kwa kasi na nguvu ambayo haijaonekana kwa miaka 80 iliyopita.
Watu wanahisi kutokuwa na wasiwasi, wasiwasi na ukosefu wa usalama. Gia za nguvu za kimataifa zinabadilika; matokeo yake hayako wazi. Wengine wanaashiria mwisho wa utaratibu wa ulimwengu kama tunavyoujua.
Lakini leo, nataka kuzungumza juu ya mpangilio mwingine wa ulimwengu. Moja ambayo imepangwa kutoka chini kwenda juu, na ambayo haiwezi kutikisika. Mfumo wa msingi wa jinsi watu wanavyohusiana, kulingana na thamani yetu ya asili, matumaini yetu, na maadili yetu ya kawaida.
Ninarejelea harakati za watu kupata utu, usawa na haki. Tamaa hii ni ya asili kwa kile kinachotufanya kuwa binadamu: kuwa huru, kusikilizwa, na kupata mahitaji yetu ya kimsingi.
Na ni uwiano mkubwa wa mielekeo ya juu-chini, ya kiimla tunayoiona leo. Matumizi ya nguvu kusuluhisha mizozo kati na ndani ya nchi yanazidi kuwa ya kawaida.
Vitisho vya uchochezi dhidi ya mataifa huru vinatupwa huku na huko, bila kujali moto wanayoweza kuwasha. Sheria za vita zinakiukwa kikatili.
Mateso makubwa ya raia – kutoka Sudan, hadi Gaza, hadi Ukraine, hadi Myanmar – yanajitokeza mbele ya macho yetu. Nchini Sudan, kunahitajika uwajibikaji kwa ukiukaji wote wa pande zote – hasa, uhalifu wa kivita na uhalifu unaowezekana dhidi ya ubinadamu unaofanywa na Vikosi vya Msaada wa Haraka huko El Fasher. Ukatili kama huo haupaswi kurudiwa huko Kordofan au kwingineko. Wale wote walio na ushawishi wanahitaji kuchukua hatua haraka ili kukomesha vita hivi visivyo na maana.
Hali katika Gaza bado ni janga. Wapalestina bado wanakufa kutokana na moto wa Israel, baridi, njaa na magonjwa yanayotibika. Msaada unaoruhusiwa hautoshi kukidhi mahitaji makubwa. Kuna wasiwasi juu ya utakaso wa kikabila huko Gaza na Ukingo wa Magharibi, ambapo Israel inaongeza kasi ya juhudi za kujumuisha unyakuzi kinyume cha sheria. Suluhu lolote endelevu lazima liwe na msingi wa mataifa mawili kuishi bega kwa bega kwa utu na haki sawa, kulingana na maazimio ya Umoja wa Mataifa na sheria za kimataifa.
Kesho inaadhimisha miaka minne tangu uvamizi kamili wa Urusi nchini Ukraine. Miaka minne isiyoweza kukatika na yenye uchungu. Majeruhi wa raia wameongezeka, na mashambulio ya kimfumo ya Urusi dhidi ya miundombinu ya nishati na maji ya Ukraine yanaweza kuwa uhalifu wa kimataifa. Mapigano yanahitaji kukomeshwa, na ninahimiza kuzingatia haki za binadamu na haki katika usitishaji wowote wa mapigano au makubaliano ya amani.
Nchini Myanmar, miaka mitano baada ya mapinduzi ya kijeshi, mzozo huo mbaya unasababisha vifo vya raia zaidi, na hali ya kibinadamu inaendelea kuzorota. Chaguzi za hivi majuzi zilizofanywa na jeshi zimezidisha kukata tamaa kwa watu.
Katika mizozo mingi leo hii, waandishi wa habari, wafanyakazi wa afya na wa misaada wanalengwa, katika ukiukaji wa wazi wa sheria za kimataifa. Vitendo hivi lazima viruhusiwe kuwa ngumu katika hali mpya ya kawaida.
Mataifa yanahitaji kuwa wapingaji wa kudumu wa ukiukaji wa sheria – kwa kufuata uwajibikaji, na kwa kukemea kwa uwazi uhalifu huu mbaya kwa uthabiti, na bila ubaguzi.
Wakati huo huo, ghasia na mivutano inaendelea tena katika baadhi ya nchi, zikiwemo Sudan Kusini na Ethiopia. Na viongozi nchini Iran wamekandamiza maandamano makubwa kwa nguvu na kuua maelfu.
Nitatoa maelezo zaidi kuhusu hali hizi na nyinginezo za nchi katika sasisho langu la kimataifa baadaye wiki hii. Maendeleo kote ulimwenguni yanaelekeza kwenye mwelekeo unaotia wasiwasi sana: utawala na ukuu unarudi.
Tukisikiliza matamshi ya baadhi ya viongozi, kinachojificha nyuma yake ni imani kwamba wako juu ya sheria, na wako juu ya Mkataba wa Umoja wa Mataifa. Wanadai hadhi ya kipekee, hatari ya kipekee au hukumu ya kipekee ya kimaadili ili kutekeleza ajenda zao kwa gharama yoyote. Na kwa nini wasijaribu, wakati hakuna uwezekano wa kukabiliana na matokeo?
Wanajenga na kuendeleza mifumo inayoendeleza ukosefu wa usawa ndani na kati ya nchi. Wengine hujiinua kiuchumi. Wanaeneza habari potofu ili kuvuruga, kunyamazisha na kuweka pembeni.
Kundi kubwa la matajiri wa teknolojia hudhibiti idadi kubwa zaidi ya mtiririko wa taarifa za kimataifa, kupotosha mijadala ya umma, masoko, na hata mifumo ya utawala. Maslahi ya mashirika na serikali yanaharibu mazingira yetu, yanaiba utajiri wa dunia kwa faida yao wenyewe.
Lakini wakati huo huo, watu hawaangalii haya yote kutoka kando. Wanaamsha nguvu zao, kutoka chini kwenda juu. Wanawake na vijana hasa wanaongoza harakati hizi.
Wanadai haki yao ya hali ya msingi ya maisha, malipo ya haki, uhuru wa kimwili, kujitawala, kusikilizwa, kupiga kura kwa uhuru, na haki nyingine nyingi. Kuanzia Nepal hadi Madagaska, kutoka Serbia hadi Peru na kwingineko, watu wanadai usawa na kukemea ufisadi.
Majirani na jumuiya wanasimama kwa ajili ya kila mmoja wao – wakati mwingine hata kuhatarisha maisha yao. Watu wanapinga vita na ukosefu wa haki katika maeneo ya mbali na nyumbani, wakionyesha mshikamano na kushinikiza serikali zao kuchukua hatua.
Wanaona haki za binadamu kama nguvu ya vitendo kwa ajili ya wema – na wako sahihi. Haki za binadamu ni laana kwa ukuu: ni changamoto ya moja kwa moja kwa wale wanaotafuta na kung’ang’ania madaraka. Hilo ndilo linalofanya haki za binadamu kuwa kali, na hilo ndilo linalozipa nguvu.
Ni za ulimwengu wote, hazina wakati, na haziwezi kuharibika.
Haki za binadamu hazikuonekana kichawi na Azimio la Kimataifa la tarehe 10 Desemba 1948.
Watu wamekuwa wakitafuta uhuru na usawa muda mrefu kabla ya kanuni hizi kuratibiwa katika mikataba ya kitaifa au kimataifa.
Mwishoni mwa miaka ya 1700, watu waliokuwa watumwa katika Haiti ya kisasa waliinuka dhidi ya utawala wa kikoloni, kwa jina la usawa wa rangi. Mapinduzi ya Marekani na Ufaransa yalipinga mamlaka isiyowajibika. Vuguvugu la Wakomeshaji lilikuwa kukataa biashara ya watumwa ya Transatlantic – mfumo wa kikatili zaidi wa kutiishwa.
Mwanzoni mwa miaka ya 1900, wanawake walijiunga pamoja kudai haki ya kupiga kura. Mapigano ya usawa wa kijinsia yanaendelea. Baada ya umwagaji damu wa Vita viwili vya Dunia na Holocaust, Mkataba wa Umoja wa Mataifa ulisisitiza tena imani katika haki za kimsingi za binadamu, na katika utu na thamani ya binadamu.
Karne ya 20 kisha ilianzisha kipindi cha kuondoa ukoloni, ambacho kilithibitisha tena haki ya kujitawala. Watu walihamasishwa kukomesha ubaguzi wa rangi, kwa haki za wafanyikazi, na kulinda haki za watu wa LGBT.
Akina mama waliandamana pamoja kutafuta haki kwa watoto wao waliotoweka, kutoka Argentina hadi Sri Lanka hadi Syria. Na vijana walipaza sauti zao kwa haki ya hali ya hewa.
Haki za binadamu ndio uzi unaopitia harakati hizi zote. Na hatuchukui mafanikio yao kuwa ya kawaida. Udhalimu utachukua nafasi yoyote na kutumia fursa yoyote. Ni lazima tuendelee kutetea haki za binadamu, kwa mshikamano sisi kwa sisi.
Tunapokutana, tunatumia nguvu zaidi kuliko bilionea au bilionea yeyote wa kiteknolojia. Mapambano ya haki za binadamu hayawezi kamwe kuyumbishwa na matakwa ya viongozi wachache wenye ajenda za kiitikadi na zenye msimamo mkali.
Ingawa baadhi ya Mataifa yanadhoofisha mfumo wa nchi nyingi, tunahitaji majibu ya ujasiri na yaliyounganishwa zaidi.
Kwanza, hii ina maana ya kuita ukiukaji wa sheria za kimataifa, bila kujali wahusika. Mara nyingi sana, kukemea ukiukaji unaofanywa na mhusika mmoja huwekwa alama kama kuegemea upande wa adui. Kwa kweli, ni kushikilia ulimwengu wote, na kutafuta haki kwa wote.
Njia mbadala – iliyochaguliwa, iliyogawanyika – inadhoofisha sheria ya kimataifa na inatuumiza sisi sote.
Mfumo mzima wa ikolojia wa haki za binadamu umeundwa ili kukuza umoja na kuhakikisha uthabiti. Hii ni pamoja na zana zilizoagizwa na Baraza hili. Ninalaani mashambulizi yote dhidi yao.
Pili, tunahitaji kujitolea zaidi kwa uwajibikaji. Hii ni pamoja na kuimarisha Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu na kuhimiza mashtaka ya kitaifa chini ya kanuni ya mamlaka ya ulimwengu. Tunahitaji kuongeza gharama ya kuvunja sheria za kimataifa.
Tatu, tuunde miungano ili kutetea kile kinachotuunganisha, na kudumisha usawa, utu na haki kwa wote. Ni lazima tulinde utofauti wa familia ya kibinadamu na kuonyesha kile tunachopata kwa kusimama pamoja.
Katika wiki zijazo, tutaanzisha Muungano wa Kimataifa wa Haki za Kibinadamu ili kunasa nishati na dhamira inayoonekana kila mahali.
Huu utakuwa muungano wa kikanda, wa washikadau mbalimbali wa Nchi, biashara, miji, wahisani, wanasayansi, wasanii, wanafalsafa, vijana na mashirika ya kiraia.
Itakabiliana na utawala wa juu chini kwa mshikamano na uungwaji mkono wa mashinani. Itawakilisha walio wengi wenye utulivu, ambao wanataka ulimwengu tofauti. Haki za binadamu si fedha za kisiasa, na hazitachukuliwa.
Mustakabali wetu unategemea dhamira yetu ya pamoja ya kutetea haki za kila mtu, kila wakati, kila mahali.
https://news.un.org/en/story/2026/02/1167015
Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260224182206) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
