Dunia inapoharakisha mpito kutoka nishati ya mafuta na gesi kwenda nishati safi, madini muhimu yanayotumika katika teknolojia mpya yameanza kuwa nguzo ya ushindani wa kiuchumi kati ya mataifa makubwa.
Katika mabadiliko hayo ya kimataifa, Tanzania imeanza kujitokeza kama moja ya nchi zenye rasilimali zinazoweza kuwa na mchango mkubwa katika mustakabali wa uchumi wa dunia.
Madini kama kinywe (Graphite), nikeli na madini adimu mengine (rare earth elements) sasa yanatajwa kuwa uti wa mgongo wa teknolojia za kisasa, ikiwemo utengenezaji wa betri za magari ya umeme, paneli za sola na mifumo ya kuhifadhi nishati.
Kadiri mahitaji ya teknolojia hizo yanavyoongezeka duniani, nchi zenye akiba ya madini hayo zinapata umuhimu mpya katika minyororo ya ugavi wa kimataifa.
Tanzania ni miongoni mwa nchi zinazotajwa kuwa na akiba kubwa ya kinywe na madini mengine muhimu kwa teknolojia za nishati safi. Hali hiyo imeanza kuvutia mataifa makubwa na wawekezaji wanaotafuta vyanzo vipya vya uhakika vya malighafi kwa ajili ya viwanda vya teknolojia.
Hata hivyo, wataalamu wanaonya kuwa fursa hiyo inaweza kuwa baraka kubwa kwa taifa au changamoto mpya, kulingana na namna nchi itakavyosimamia rasilimali zake na kupanga mikakati ya muda mrefu ya maendeleo ya sekta ya madini.
Mchambuzi wa masuala ya rasilimali na uchumi, Luvinga Kahise, anasema Tanzania ipo katika nafasi ya kipekee katika ushindani huo mpya wa kimataifa, lakini mafanikio yake yatategemea maamuzi ya kisera na uwekezaji katika teknolojia.
“Dunia sasa inaingia katika zama mpya za ushindani wa madini muhimu. Nchi ambazo zina rasilimali kama kinywe na nikeli zinaweza kuwa na ushawishi mkubwa katika uchumi wa dunia, lakini hilo litategemea kama zitaongeza thamani ya rasilimali hizo ndani ya nchi,” anasema Kahise.
Kwa sasa, miradi mikubwa ya kinywe nchini imeiweka Tanzania katika ramani ya kimataifa ya madini yanayotumika katika utengenezaji wa betri za magari ya umeme. Miradi hiyo ni pamoja na Bunyu Graphite Project, Epanko Graphite Project, Nachu Graphite Project na Lindi Jumbo Graphite Project.
Miradi hiyo imeongeza matarajio kwamba Tanzania inaweza kuwa mmoja wa wazalishaji wakubwa wa kinywe duniani katika miaka ijayo, hasa wakati ambapo mahitaji ya madini hayo yanaongezeka kwa kasi kutokana na ukuaji wa sekta ya magari ya umeme.
Takwimu za wataalamu wa sekta ya madini zinaonyesha kuwa mahitaji ya kinywe duniani yanaweza kuongezeka mara tatu ifikapo mwaka 2030. Sababu kubwa ni ongezeko la uzalishaji wa magari ya umeme na teknolojia za kuhifadhi nishati zinazotegemea betri.
Hata hivyo, changamoto kubwa inayozikabili nchi nyingi zenye rasilimali asilia, hususan barani Afrika, ni kuendelea kuuza malighafi bila kuziongezea thamani ndani ya nchi.
Kwa mujibu wa Kahise, historia ya biashara ya rasilimali barani Afrika imeonyesha kuwa nchi nyingi zimekuwa zikisafirisha malighafi ghafi na baadaye kununua bidhaa zilizotengenezwa kwa kutumia rasilimali hizo kwa gharama kubwa zaidi.
“Changamoto kubwa kwa nchi nyingi za Afrika ni kuuza malighafi na kununua bidhaa zilizokamilika kwa bei kubwa. Tanzania ina nafasi ya kubadilisha historia hiyo kama itawekeza katika teknolojia ya uchakataji na kujenga viwanda vya kuongeza thamani,” anasema.
Kwa sasa, nchi kama China inaongoza katika kusafisha na kuchakata zaidi ya asilimia 90 ya kinywe inayotumika duniani. Hali hiyo imeifanya nchi hiyo kuwa na ushawishi mkubwa katika minyororo ya ugavi wa kimataifa ya madini muhimu.
Hata hivyo, mabadiliko ya sera za biashara na vizuizi vya usafirishaji vilivyoanzishwa na China katika baadhi ya madini muhimu vimeifanya nchi kama United States na mataifa ya European Union kuanza kutafuta vyanzo mbadala vya madini hayo ili kupunguza utegemezi wao kwa nchi moja.
Katika muktadha huo, Tanzania imeanza kuonekana kama moja ya nchi zinazoweza kuwa sehemu muhimu ya mkakati wa kimataifa wa kuhakikisha usalama wa upatikanaji wa madini muhimu kwa viwanda vya teknolojia.
“Ushindani kati ya Marekani na China katika madini muhimu unaendelea kuongezeka. Tanzania inaweza kutumia ushindani huo kupata mikataba bora zaidi ikiwa mazungumzo yatafanyika kwa uwazi na kwa kuzingatia maslahi ya taifa,” anasema Kahise.
Mbali na akiba ya madini, Tanzania pia ina faida ya kimkakati kutokana na miundombinu yake ya usafirishaji, hususan bandari zake ambazo zinahudumia biashara ya kimataifa.
Bandari ya Dar es Salaam ni mojawapo ya lango muhimu la biashara katika Afrika Mashariki na hutumika kusafirisha bidhaa kwenda na kutoka katika nchi kadhaa za ukanda huo pamoja na masoko ya Asia na Ulaya.
Kwa mujibu wa Kahise, uwepo wa miundombinu hiyo unaweza kusaidia Tanzania sio tu kusafirisha malighafi bali pia kuingiza teknolojia na kusafirisha bidhaa zilizoongezwa thamani.
“Tanzania ina bandari kubwa inayotumika sana kibiashara kati ya Afrika, China na nchi za Ulaya. Hii inaifanya kuwa katika nafasi nzuri ya kuingiza teknolojia na kusafirisha bidhaa zilizoongezwa thamani,” anasema.
Hata hivyo, licha ya rasilimali na nafasi hiyo ya kimkakati, wataalamu wanasema Tanzania bado inakabiliwa na changamoto ya kiwango cha teknolojia katika uchakataji wa madini na utengenezaji wa bidhaa za mwisho.
Ikilinganishwa na mataifa yenye viwanda vikubwa kama China, Marekani, Korea Kusini au mataifa ya Ulaya, Tanzania bado ipo nyuma katika uwekezaji wa teknolojia na utafiti wa viwanda.
“Malighafi tunazo na ubora wake uko katika kiwango kinachoweza kushindana kimataifa, lakini bado tupo nyuma kiteknolojia. Hii inafanya mataifa makubwa kunufaika zaidi kwa kununua malighafi kutoka nchi kama Tanzania,” anasema Kahise.
Kwa mujibu wa utafiti uliotathmini sera na takwimu za sekta ya madini nchini kuanzia mwaka 2017 hadi 2025, kumekuwa na mabadiliko kadhaa ya kisera yanayolenga kuongeza mchango wa rasilimali hizo katika uchumi wa taifa.
Utafiti huo uliangalia mwelekeo wa sera za serikali, uwekezaji katika miradi ya madini na mabadiliko katika soko la kimataifa ili kutathmini kama Tanzania ina nafasi ya kunufaika zaidi katika miaka ijayo.
“Lengo la utafiti lilikuwa kuangalia serikali imefanya nini katika kipindi hicho na inaelekea wapi katika miaka ijayo. Tumeona kuna uwezekano mkubwa Tanzania kunufaika zaidi na sekta hii kama sera zitasaidia kuongeza uwekezaji na thamani ya madini,” anasema Kahise.
Sehemu nyingine ya utafiti huo ilijikita katika kutathmini miradi ya kinywe (Kinywe) na uwezo wa nchi kujenga miundombinu ya uchakataji wa madini hayo badala ya kuendelea kuyauza ghafi.
Kwa mujibu wa Kahise, kwa taifa lenye uchumi mdogo kama Tanzania ni vigumu kudhibiti bei ya madini katika soko la dunia, jambo linalofanywa zaidi na mataifa makubwa yenye ushawishi mkubwa katika uzalishaji na biashara.
“Kwa taifa dogo kama Tanzania ni vigumu kudhibiti bei ya soko la dunia. Njia mbadala ni kuwekeza katika teknolojia na viwanda vitakavyotuwezesha kutengeneza bidhaa badala ya kuuza malighafi,” anasema.
Anaongeza kuwa endapo Tanzania itawekeza katika uchakataji wa madini yake ndani ya nchi, inaweza kupata manufaa makubwa zaidi, ikiwemo kuongezeka kwa ajira, kuimarika kwa ujuzi wa teknolojia na kupungua kwa umaskini.
“Kama tutazalisha na kuchakata madini yetu hapa nchini, tutajenga viwanda, tutapata ajira na kuongeza wataalamu wa teknolojia. Hapo ndipo faida halisi ya rasilimali hizi itaonekana,” anasema.
Kwa mtazamo wake, kipindi hiki kinaweza kuwa cha kihistoria kwa Tanzania ikiwa itafanya maamuzi sahihi kuhusu namna ya kusimamia rasilimali zake.
“Huu ni wakati wa kufanya maamuzi ya kimkakati. Kama Tanzania itawekeza katika viwanda, ujuzi wa teknolojia na sera thabiti, sekta ya madini inaweza kuwa moja ya nguzo kuu za uchumi wa taifa katika miongo ijayo,” anasema.
Kadiri dunia inavyoendelea kuharakisha mpito kuelekea nishati safi, umuhimu wa madini muhimu utaendelea kuongezeka. Katika mazingira hayo mapya ya kiuchumi, Tanzania inaweza kuwa mmoja wa wahusika wakuu katika sura mpya ya uchumi wa dunia ikiwa itaamua kutumia kikamilifu fursa iliyopo mbele yake.
