COLOMBO, Sri Lanka, Machi 25 (IPS) – Kifungu cha 2(4) cha Mkataba wa Umoja wa Mataifa kinakataza nchi wanachama kutumia vitisho au nguvu dhidi ya uadilifu wa eneo au uhuru wa kisiasa wa nchi yoyote. Kwa kukiuka sheria za kimataifa, Marekani na Israel zilishambulia Iran mnamo Februari 28, 2026. Sababu inayoonekana ya uchokozi huu usio na msingi ilikuwa kuzuia Iran kutengeneza silaha ya nyuklia.
Marekani ndiyo nchi ya kwanza na pekee iliyotumia silaha za nyuklia katika vita, dhidi ya Japan mnamo Agosti 1945. Baadhi ya maafisa wa Israel wametishia kutumia “silaha ya siku ya maangamizi” dhidi ya Gaza. Mnamo Machi 14, David Sacks, bilionea venture capitalist na AI na crypto czar katika utawala wa Trump, alionya kwamba Israel inaweza kutumia silaha za nyuklia wakati vita vyake na Iran vinazidi kudhibitiwa na nchi inakabiliwa na “maangamizi.”
Ingawa kwa miongo kadhaa Kiongozi Mkuu wa Iran, Ali Khamenei, alipinga silaha za nyuklia kwa misingi ya kidini, mbele ya vitisho vilivyopo sasa kuna uwezekano kwamba Iran itafuatilia maendeleo yao.
Mnamo Machi 22, mkuu wa WHO alionya juu ya hatari zinazowezekana za nyuklia baada ya vifaa vya nyuklia vya Iran na Israeli kushambuliwa. Je, vita vya sasa vya Mashariki ya Kati vitaendelea kwa miezi au miaka, au vitaisha mapema kwa uwezekano wa kutumia silaha za nyuklia na Israel au Marekani?
Kupanua Uharibifu
Mbali na tishio la moto wa nyuklia-na kile ambacho wachambuzi wengi wanakiona kama uvamizi wa ardhini unaokuja wa askari wa Marekani-mashambulizi makubwa kwa kutumia mabomu, makombora na drones yanaendelea kwa kasi, na kusababisha hasara kubwa ya maisha na uharibifu wa rasilimali na.
Raia wengi wamekufa, wakiwemo wasichana 150 katika shule ya msingi huko Minab, katika kile ambacho UNESCO imekiita “ukiukaji mkubwa wa sheria za kibinadamu.” Zaidi ya hayo, kulengwa kwa mimea ya kuondoa chumvi kwa pande zote kunaweza kutatiza usambazaji wa maji katika maeneo ya jangwa.
Mashambulizi ya kulipiza kisasi ya Iran katika kambi za jeshi la Marekani katika nchi za Ghuba ya Uajemi yametatiza safari za anga duniani. Hata muhimu zaidi, kufungwa kwa Iran kwa Mlango-Bahari wa Hormuz-kituo muhimu cha nishati ya baharini ambapo 20% ya mafuta na gesi asilia ya kimataifa hupita kila siku-kumezuia mtiririko wa usambazaji wa nishati na bidhaa, na kusababisha tishio kubwa kwa uchumi wa kimataifa unaoendeshwa na mafuta.
Mgogoro wa kiuchumi duniani unaibuka, huku bei ya mafuta ikipanda, uhaba wa umeme, mfumuko wa bei, kupoteza maisha, na kutokuwa na uhakika juu ya usalama wa chakula na maisha.
Utumizi usiofuatana wa sheria za kimataifa, pamoja na vikwazo vya kimuundo vya Umoja wa Mataifa, huondoa uaminifu katika utawala wa kimataifa na mamlaka ya kimaadili ya madola ya Magharibi na taasisi za kimataifa. Azimio nambari 2817 (2026), lililopitishwa na Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa mnamo Machi 12, linalaani “mashambulizi mabaya” ya Iran dhidi ya majirani zake bila kulaani vitendo vya US-Israel – ukosefu wa usawa ambao unasisitiza wasiwasi huu.
Mgogoro wa sasa unafichua dosari katika mfumo wa ukoloni mamboleo wa kisiasa, kiuchumi na kimaadili ambao umekuwepo tangu Vita vya Pili vya Dunia. Uasi wa Iran unaleta changamoto kubwa kwa mifumo ya muda mrefu ya kuingilia kati na ajenda za mabadiliko ya utawala zinazofuatiliwa na Marekani na washirika wake katika Ukanda wa Kusini mwa Dunia.
Ugumu unaokabili Marekani katika kukusanyika NATO na washirika wengine pia unaonyesha mabadiliko makubwa ya kijiografia. Wakati huo huo, upanuzi wa biashara ya mafuta yenye msingi wa Yuan na mifumo mbadala ya utatuzi wa kifedha unadhoofisha mfumo wa petroli na utawala wa dola.
Upinzani ndani ya Marekani-ikiwa ni pamoja na makundi ya wahafidhina na Republican-ishara ya kuongezeka kwa mashaka kuhusu msingi wa kiitikadi na kimaadili wa vita vya Marekani dhidi ya Iran vinavyoonekana kuendeshwa na Israel.
Mpango Mpya wa Ulimwengu?
Ulimwengu wa unipolar unaotawaliwa na Marekani—uliokita mizizi katika ukosefu wa usawa, kulazimishwa, na kijeshi—unavuruga, unagawanyika, na unazalisha machafuko na mateso yaliyoenea. Changamoto za mpangilio huu, zikiwemo kutoka Iran, zinaelekeza kwenye ulimwengu uliogawanyika wa nchi nyingi ambapo waigizaji wengi wana mamlaka na uwezo.
Umoja wa BRICS—Brazil, Russia, India, China, Afrika Kusini, pamoja na Iran, UAE, na wanachama wengine—unawakilisha jitihada za kuunda mifumo mbadala ya kiuchumi na kifedha, ikiwa ni pamoja na benki za maendeleo na sarafu za akiba ambazo zinapinga utawala wa kifedha wa Magharibi.
Hata hivyo, je, BRICS inaongoza ulimwengu kuelekea utaratibu unaohitajika sana unaozingatia usawa, ushirikiano na amani?
Tabia ya nchi za BRICS wakati wa mgogoro wa sasa hauonyeshi uongozi thabiti wa pamoja au kujitolea kwa kanuni hizo. Badala yake, wengi wanaonekana kutumia hali hiyo kwa manufaa ya taifa, hasa kuhusu upatikanaji wa nishati.
Mfano wa wazi wa fursa hii ni India, mkuu wa sasa wa kambi ya BRICS. Kihistoria, India ambayo ni kiongozi wa kutofungamana na upande wowote na mfuasi wa dhamira ya Palestina, sasa inajionyesha kama chama kisichoegemea upande wowote kinachoshikilia sheria za kimataifa na uhuru wa nchi. Hata hivyo, ilifadhili na kuunga mkono azimio nambari 2817 la Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa (2026), ambalo linalaani Iran pekee.
India pia ni sehemu ya muungano wa kimkakati wa Marekani-Israel-India-UAE unaohusisha ushirikiano wa kiulinzi, kushiriki teknolojia na kukabiliana na ugaidi. Zaidi ya hayo, inashiriki katika Mazungumzo ya Usalama ya Nchi Nne (QUAD) na Marekani, Japan, na Australia, yenye lengo la kukabiliana na ushawishi unaokua wa China.
Kwa kweli, licha ya nafasi yake ya uongozi katika BRICS, India inashirikiana kwa karibu na Marekani, na hivyo kuzua maswali kuhusu uwezo wake wa kutoa uongozi huru katika kuunda utaratibu mpya wa dunia.
Kama kikundi, BRICS haitoi changamoto kimsingi katika mamlaka ya shirika, mkusanyiko wa utajiri kati ya watu wa juu duniani, au utawala ulioimarishwa wa kiteknolojia na kijeshi. Ingawa inakataa vipengele vya uongozi wa kijiografia wa Magharibi, kwa kiasi kikubwa inashikilia kanuni za uchumi mamboleo: ushindani, biashara huria, ubinafsishaji, soko huria, ukuaji unaoongozwa na mauzo ya nje, utandawazi, na upanuzi wa haraka wa kiteknolojia.
Mgogoro wa sasa wa Mashariki ya Kati unasisitiza haja ya kuhoji dhana kwamba utandawazi, upanuzi wa soko, na ukuaji wa teknolojia ni misingi ya ustawi wa binadamu.
Migogoro ya mafuta na chakula, kupungua kwa malipo ya fedha kutoka kwa wafanyakazi wa Asia katika Mashariki ya Kati, na kupungua kwa utalii kutokana na kukatika kwa Mlango-Bahari wa Hormuz na anga ya kikanda yote hayo yanaonyesha udhaifu wa kutegemeana duniani.
Masharti haya yanahitaji kuzingatiwa kwa mifumo mbadala—utawala wa kibayolojia, uingizwaji wa bidhaa kutoka nje, udhibiti wa ndani wa rasilimali, utoshelevu wa chakula na nishati, na nishati mbadala—badala ya utegemezi wa nishati asilia zinazoagizwa kutoka nje na minyororo ya usambazaji wa kimataifa.
Muundo wa uchumi wa Magharibi na lahaja yake ya BRICS inaendelea kutanguliza upanuzi wa ubepari wa kiteknolojia na kijeshi, licha ya ushahidi mwingi unaohusisha mifumo hii na uharibifu wa mazingira na ukosefu wa usawa wa kijamii. Ingawa ni vigumu kwa nchi moja moja kupinga mtindo huu mkuu, historia inatoa mafunzo katika upinzani wa pamoja.
Upinzani wa Pamoja
Mojawapo ya mifano ya mwanzo ya upinzani wa kiuchumi wa utaifa katika kipindi cha baada ya Vita vya Kidunia vya pili ilikuwa kutaifishwa kwa Kampuni ya Mafuta ya Anglo-Irani na kuundwa kwa Kampuni ya Kitaifa ya Mafuta ya Irani mnamo 1951 chini ya Waziri Mkuu Mohammad Mosaddegh. Alipinduliwa mnamo Agosti 19, 1953, katika mapinduzi yaliyoratibiwa na CIA ya Marekani na ujasusi wa Uingereza (MI6), na Shah Mohammad Reza Pahlavi aliwekwa ili kulinda maslahi ya mafuta ya Magharibi.
Hatua muhimu ya kuondoa ukoloni ilitokea nchini Misri mwaka wa 1956, wakati Rais Gamal Abdel Nasser alipotaifisha Kampuni ya Suez Canal. Licha ya uingiliaji wa kijeshi wa Israel, Uingereza, na Ufaransa, Nasser alidumisha udhibiti, akiibuka kama ishara ya utaifa wa Waarabu na Ulimwengu wa Tatu.
Kufuatia uhuru wa kisiasa, makoloni mengi ya zamani yalitaka kuepusha kujiingiza katika Vita Baridi kupitia Vuguvugu Lisilofungamana na Upande Wowote (NAM), lililoanzishwa rasmi Belgrade mnamo 1961. Viongozi wakiwemo Josip Broz Tito, Jawaharlal Nehru, Gamal Abdel Nasser, Kwame Nkrumah, Sukarno, na Sirimaiked pathities alizopewa kipaumbele za kitamaduni na maendeleo ya kitamaduni ya Sirimavo na Sirimake mila.
Hata hivyo, kudumisha enzi kuu ya kiuchumi ilikuwa vigumu zaidi. Patrice Lumumba, waziri mkuu wa kwanza kuchaguliwa kidemokrasia wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, aliuawa mwaka 1961 kwa kuhusika kwa maslahi ya Marekani na Ubelgiji baada ya kujaribu kudhibiti rasilimali za taifa. Kwame Nkrumah vile vile alipinduliwa katika mapinduzi yaliyoungwa mkono na Marekani mwaka 1966.
Nchini Tanzania, Ujamaa wa Julius Nyerere (“Ujamaa wa Kiafrika”) ulitaka kujenga maendeleo ya kijamii na usalama wa chakula, lakini ulikabiliwa na changamoto za ndani na upinzani kutoka nje, na hatimaye kuwekea kikomo mafanikio yake na kukatisha tamaa juhudi kama hizo mahali pengine.
Matamko ya Umoja wa Mataifa kutoka miaka ya 1970 yanaonyesha upinzani wa Global South kwa mfumo wa Bretton Woods. Hasa, Azimio la 1974 la Kuanzishwa kwa Agizo Jipya la Kiuchumi la Kimataifa (Azimio 3201) lilitaka ushirikiano wa usawa kati ya nchi zilizoendelea na zinazoendelea kwa kuzingatia utu na usawa wa kujitawala.
Leo, matamko haya yanafaa zaidi kuliko hapo awali, wakati Iran na mataifa mengine ya Kusini mwa Ulimwengu yanakabiliana na migogoro inayoingiliana ya kuyumba kwa uchumi, shinikizo la ukoloni mamboleo, na ushindani wa kisiasa wa kijiografia unaozidi.
Dr Asoka Bandarage amehudumu katika vitivo vya Chuo Kikuu cha Brandeis, Chuo Kikuu cha Georgetown na Chuo cha Mount Holyoke. Yeye ndiye mwandishi wa Mgogoro nchini Sri Lanka na Ulimwengu: Asili ya Ukoloni na Neoliberal, Njia Mbadala za Kiikolojia na Pamoja na machapisho mengine mengi (De Gruyter, 2023).
Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260325061313) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
