Kila mwaka, vyuo vikuu na vyuo vya kati nchini humiminika mamia ya wahitimu waliobeba taji la elimu, wakiwa na matumaini makubwa ya kuingia sokoni na kupata kazi zinazowalipa kwa mujibu wa sifa zao.
Lakini ukweli uliopo ni tofauti: wengi wao wanajikuta wamekwama kwenye kiwambo kinachoitwa “ukosefu wa ajira.” Wanadaiwa kutokuwa na uzoefu, lakini hakuna anayewapa nafasi ya kuupata. Je, hili ni tatizo la wahitimu, au ni kasoro ya mfumo wetu wa elimu?
Kwa mujibu wa Shirika la Kimataifa la Kazi (ILO), ukosefu wa ajira kwa vijana wenye umri kati ya miaka 15 na 24 barani Afrika umekuwa sugu, huku takwimu za mwaka 2024 zikionyesha kuwa asilimia 8.9 ya vijana katika Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara hawana ajira. Katika baadhi ya nchi za Kaskazini mwa Afrika, kiwango hicho kinapanda hadi zaidi ya asilimia 30.
Lakini kuna mwanga mwishoni mwa handaki. Mfumo unaojulikana kama “Uanagenzi wa Njia Mbili” (Dual Apprenticeship) unaibuka kama kiboko cha kutatua tatizo hili. Huu si mfumo wa kawaida wa kufundishwa ufundi tu; ni muundo wa kimkakati unaounganisha elimu ya darasani na mazoezi halisi mahali pa kazi. Kama ILO inavyosisitiza, mfumo huu unawapa vijana ujuzi unaolingana na mahitaji halisi ya soko kwa kuunganisha nadharia na vitendo.
Kwa nini mfumo huu ni muhimu kwa nchi yetu na Afrika kwa ujumla? Sababu ya kwanza ni kuziba pengo la ujuzi. Mara nyingi, waajiri hulalamika kuwa wahitimu wana daraja la kwanza, lakini hawana ujuzi wa kutatua matatizo halisi ya kampuni. Kupitia uanagenzi, mwanafunzi anapata nafasi ya kujifunza jinsi kampuni inavyofanya kazi, kutumia mashine na teknolojia halisi, na kuelewa utamaduni wa kazi kabla hajamaliza masomo yake. Kufikia anapofuzu, yeye si geni tena kwenye tasnia.
Pili, mfumo huu unawafaidi waajiri wenyewe. Badala ya kusubiri mpate mfanyakazi mwenye uzoefu wa miaka mitano (ambaye huwa ni adimu), makampuni yanaweza kuwa “kibanda cha kuwalea” vipaji wenyewe. Wanawekeza kwa vijana, na wakati wao wakimaliza mafunzo, kampuni inakuwa na msukumo wa kuwabakiza kwa sababu tayari wameelewa mienendo yao. Hii inapunguza gharama za usaili na mafunzo ya awali kwa kiasi kikubwa.
Kwa upande wa vijana, faida ni za wazi: wanapata ujuzi, wanapata mtaji wa kujitambua, na katika baadhi ya nchi, wanapata hata posho wakati wanaendelea na mafunzo. Baadhi ya programu za uanagenzi, kwa mujibu wa ILO, huwafanyia mkataba rasmi na kuwalipa. Hii inawafanya kuwa na utu na kutegemeana badala ya kuwa mzigo kwa familia zao.
Kwa muda mrefu tumekuwa tukishikilia imani potofu kwamba njia pekee ya mafanikio ni kumaliza chuo kisha kutafuta kazi ya ofisini. Lakini dunia inabadilika. Nchi kama Ujerumani na Uswisi zimefanikiwa kwa muda mrefu kutumia mfumo huu kupunguza kiwango cha ukosefu wa ajira kwa vijana. Hii si miujiza, ni mpango na utashi.
Serikali zetu, vyuo vikuu na sekta binafsi wanatakiwa kukaa meza moja kuweka mkakati wa kufanya mfumo huu kuwa uti wa mgongo wa ajira. Ni wakati wa kuvunja ukuta unaotenganisha chuo na kazi. Tusubiri vijana wakate tamaa na kugeukia njia zisizo halali za kujipatia riziki. Elimu inapaswa kuwa nguzo ya maendeleo, si hati ya kukata tamaa.
